Μακροσκελές άρθρο, με τίτλο «The Island Where People Forget to Die» (Το νησί όπου οι άνθρωποι ξεχνούν να πεθάνουν), δημοσίευσε στο ένθετο περιοδικό της η εφημερίδα «The New York Times».




πηγή 

Το 2006, ενώ βρισκόταν στην Ινδονησία, έξι μηνών έγκυος, η δημοσιογράφος του «Guardian», Αμπιγκέιλ Χάγουερθ, έκανε ένα πολύ ασυνήθιστο ρεπορτάζ. Βρέθηκε επί τόπου την ώρα που μικρά κορίτσια υποβάλλονταν μαζικά στις αίθουσες ενός σχολείου σε κλειτοριδεκτομή. Το σοκ ήταν τέτοιο που, όπως εξομολογείται σήμερα η ίδια, δεν είχε βρει την δύναμη, μέχρι τώρα, να γράψει για αυτή την βαρβαρότητα.

«Είναι 09.30 το πρωί μιας Κυριακής, και η ατμόσφαιρα στο σχολείο στην Μπαντούνγκ είναι γιορτινή. Μητέρες με μαντήλες και έντονα κραγιόν κουβεντιάζουν, και τρώνε γλυκά από καρύδα. Κάνει ζέστη, έχει θόρυβο και σχεδόν οι πάντες από τους 400 παρισταμένους χαμογελάνε. Αλλά η 12χρονη Σουμίνα μοιάζει σαν να θέλει να δώσει μπουνιά σε κάποιον. Τα μάτια της έχουν την σαστισμένη έκφραση ενός παιδιού που νιώθει προδομένο από τους δικούς του. Κάθεται σε μια πλαστική καρέκλα, και αντιστέκεται στις προσπάθειες που κάνει η μητέρα της να την ηρεμήσει με ένα ποτήρι γάλα και ένα μπισκότο», γράφει η ρεπόρτερ.

Και προσθέτει: «Μια ώρα αργότερα τα γεννητικά της όργανα ακρωτηριάστηκαν με ψαλίδι την ώρα που ήταν ξαπλωμένη επάνω σε ένα θρανίο. Εκείνο το πρωί, 248 κορίτσια υποβλήθηκαν στην ίδια βάρβαρη πρακτική. Η Σουμίνα ήταν το μεγαλύτερο, το μικρότερο ήταν μόλις πέντε μηνών». Τέτοιοι μαζικοί Ακρωτηριασμοί Γυναικείων Γεννητικών Οργάνων (ΑΓΓΟ από το αρκτικόλεξο του όρου) γίνονται κάθε χρόνο από το 1958 στο Ασαλάαμ, ένα ισλαμικό ίδρυμα. Οι γονείς παίρνουν 7,5 ευρώ και ένα κουτί με φαγητό για κάθε κόρη που φέρνουν για κλειτοριδεκτομή.

«Άλλες φορές ακρωτηριάζεται μέρος ή ολόκληρη η κλειτορίδα, άλλες τα μικρά ή τα μεγάλα χείλη του αιδοίου. Συχνά γίνεται συρραφή της σχισμής για να είναι πιο στενή η είσοδος του κόλπου. Η πρακτική παρομοιάζεται συχνά με την ανδρική περιτομή, στην πραγματικότητα, όμως, το ακριβές αντίστοιχο για τους άνδρες είναι ο ευνουχισμός. Δεν είναι σπάνιο μικρά κορίτσια να πεθαίνουν επί τόπου τη στιγμή της κλειτοριδεκτομής, από την ακατάσχετη αιμορραγία ή τον αφόρητο πόνο και το σοκ»», συνεχίζει η Χάγουερθ.

«Οι απαρχές του χάνονται στα βάθη των αιώνων της αφρικανικής παράδοσης. Υποτίθεται ότι αυξάνει την απόλαυση για τον άνδρα και την μειώνει για την γυναίκα, ώστε να αποφεύγεται η σεξουαλική ελευθεριότητα εκ μέρους της και να μπορεί να αφοσιωθεί στην ανατροφή των παιδιών και τις δουλειές του σπιτιού. Ερευνες έχουν δείξει ότι για πολλές από τις ακρωτηριασμένες γυναίκες η σεξουαλική επαφή είναι μία πολύ οδυνηρή εμπειρία», γράφει η Χάγουερθ.

Είναι ένα αρχαίο έθιμο που επιβιώνει μέχρι σήμερα, κυρίως στην Αφρική, σε ορισμένες χώρες της Ασίας και ελάχιστες της Μέσης Ανατολής. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι 100 έως 140 εκατ. κορίτσια και γυναίκες έχουν υποβληθεί, παγκοσμίως, σε κάποιου είδους ΑΓΓΟ. Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι 91,5 εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια άνω των 9 ετών στην Αφρική έχουν υποβληθεί σε κλειτοριδεκτομή.

Η πρόσφατη παπαρολογία σχετικά με την εκταμίευση ή όχι της δόσης προς την Ελλάδα, δεν είναι τυχαία. Δεν είναι δυνατόν η Μέρκελ να δηλώνει πως η Ελλάδα εξασφάλισε την επόμενη δόση της και την ίδια στιγμή ο Σόιμπλε, να λέει πως "δεν είναι τελειωμένη υπόθεση".


Στην Ελλάδα εφαρμόζεται το σύνδρομο της αναβλητικής γκόμενας, με το οποίο λίγο πολύ όλοι έχουμε έρθει σε επαφή. Το σύνδρομο της αναβλητικής γκόμενας, συνήθως ασκείται από γυναίκες με χαμηλή ή πολύ υψηλή αυτοεκτίμηση, γυναίκες που θεωρούν ότι δεν έχουν το πάνω χέρι σε μια σχέση και θέλουν να το αποκτήσουν, γυναίκες που πληγώθηκαν στην εφηβεία τους, γυναίκες που μεγάλωσαν χωρίς καλή εικόνα για την πατρική φιγούρα κ.α. Οι γυναίκες αυτές θέλοντας να αποκτήσουν μεγαλύτερο μερίδιο εξουσίας μέσα σε μία σχέση, παίζουν αυτά που γνωρίζουμε ως mind games.

Η πιο συνηθισμένη μορφή mind game, αφορά το σύνδρομο της αναβλητικής γκόμενας. Καθ' αυτό και όπως λέει και η λέξη "αναβλητική", η γυναίκα συνηθίζει να αναβάλει ή να αργεί στα ραντεβού της προκειμένου να κάνει τη σχέση της να περιμένει. Αυτή η αναμονή, αν και σε κάποιους μπορεί να φαίνεται ανούσια ή ακόμα και αρνητική, γεννά την επιθυμία της "ολοκλήρωσης" στο άτομο που περιμένει, "ολοκλήρωση" που επιτυγχάνεται μετά τον προγραμματισμό συνάντησης, ή την τελική άφιξη της.

Μέχρι πριν λίγες ημέρες η σκέψη μας δεν περιστρεφόταν γύρω από την εκταμίευση ή όχι της επόμενης δόσης, καθώς αυτός ο "κίνδυνος" υποτίθεται πως αποσοβήθηκε στις εκλογές του Ιούνη και τα μέτρα που αποφάσισε η ελληνική κυβέρνηση πάρθηκαν με το παραπάνω. Δημιουργώντας το πρόβλημα της χορήγησης της επόμενης δόσης, δημιουργούνται οι ίδιες συνθήκες που δημιουργούνται στο mind game της αναβλητικής γκόμενας. Μέχρι τώρα, τα προβλήματα μας αφορούσαν το χαράτσι, την εφορία, την ανεργία, την υγεία. Τώρα το πρόβλημα μας αρχίζει να περιστρέφεται γύρω από μια δόση, η οποία ποτέ δε μας βοήθησε και ούτε πρόκειται να μας βοηθήσει. Και όταν την πάρουμε τελικά, θα είναι ωραία.

Έτσι κι αλλιώς, σαν γκόμενες τους είμαστε

Ο συναγερμός καλύπτει τις φωνές και ο μόνος ήχος που διακρίνω είναι αυτός των βημάτων μου στη λάσπη. Τρέχω να τους ξεφύγω. Χάνομαι μες στο σκοτάδι. Βήματα πλησιάζουν.

Τα κύματα θεόρατα –επί μέρες τώρα- σκάνε με θόρυβο πάνω στην τεχνητή ασπίδα της ηπείρου, το τεχνολογικό θαύμα της σύγχρονης εποχής. Η παγωνιά μου τρυπάει το δέρμα. Δε νιώθω τίποτα. Ηρεμώ και συνειδητοποιώ πως είμαι γεμάτος τρόμο κι οργή. Οργή για τον κόσμο γύρω μου, που μου προκαλεί τρόμο κι αηδία. Ένας φακός φωτίζει την κολώνα δίπλα μου. Η ανάσα μου κόβεται. Ο φακός αγγίζει τα γυμνά μου πόδια. Τα βήματα πλησιάζουν, οι φωνές πληθαίνουν. Πόσοι είναι; Είκοσι; Πενήντα; Εκατό;

Το φως του φακού με προσπερνάει. Τα βήματα σταματούν. Χωρίς να το σκεφτώ, αρχίζω και πάλι να τρέχω. Οι φωνές τους δυναμώνουν, μια σφαίρα σκίζει τον αέρα, ο θόρυβος αντηχεί στα αυτιά μου. Προσπαθώ να χαθώ στο σκοτάδι των σοκακιών. Μάταια. Μπαίνω σε ένα κτίριο σκοτεινό, οι φωνές πλησιάζουν. Ψάχνω μέρος να κρυφτώ. Κοιτάζω πάνω, δεξιά, κάτω..

Λίγη ώρα αργότερα τα βήματα απομακρύνονται. Εδώ, στη σκιά και την υγρασία του υπονόμου, θα μαι -για λίγο- ασφαλής. Προσπαθώ να ηρεμήσω. Το δέρμα μου έχει παγώσει, μαζί με κάθε συναίσθημα. Κάθε ίχνος ελπίδας χάνεται, όπως η ανάσα μου αδύναμα σβήνει στο κρύο. Κάτι αγγίζει το πόδι μου, τρομάζω. Ένα ποντίκι. Ανακούφιση. Τα ποντίκια είναι σαν άγγελοι μπροστά στο μένος των ανθρώπων. Αυτοί είναι τα πραγματικά τέρατα. Αυτούς τρέμω.

Η κοινωνία αυτή των τεράτων πρέπει να εξολοθρευθεί. Είναι μοχθηρά, άπληστα, αδηφάγα, κοντόφθαλμα τέρατα που χτίζουν ναούς από λάσπη, λατρεύοντας είδωλα για να σωθούν απ’ τον εαυτό τους. Αξίες, χα! Όλα τα παραγκωνίζει ο άνθρωπος, ώστε να προτάξει το ιδιοτελές του συμφέρον! Ιδέες, χα! Όλες του οι ιδέες βασίζονται στην ηλίθια άποψη, πως ,όταν τους δοθεί η ευκαιρία, οι άνθρωποι πράττουν το ορθό. Και ό,τι κι αν κάνουν αυτά τα όντα θα ναι πάντα δυστυχισμένα, γιατί είναι καταδικασμένα να γνωρίζουν εκ των προτέρων το μάταιο της κάθε τους πράξης. Γνωρίζουν, πως. ότι τείχη κι αν χτίσουν γύρω τους, ο θάνατος, αργά ή γρήγορα, θα λύσει την πολιορκία. Δώσ’τους φαί, θα ζητήσουν κι άλλο, δώσ’τους δικαιώματα θα τα καταχραστούν, δώσ’τους εξουσία και θα σου επιβληθούν! Δεν έχει όρια, επιτέλους, η ανικανοποίητη πλεονεξία αυτού του βρωμερού θηλαστικού;

Οι άνθρωποι με πρόδωσαν. Εγώ, όμως, θα τους ελευθερώσω. Δραπέτευσα για να τελειώσω αυτόν τον ,εξαρχής χαμένο, αγώνα επιβίωσης στη ματαιότητα. Ακούω ,αχνά, χαμόγελα από μακριά. Συλλογίζομαι αυτούς που χαμογελούν με οργή και οίκτο. Πόσο θλιβερή είναι η προσπάθεια τους να κρύψουν την απελπισία τους! Να καταπνίξουν εκείνη τη φωνή που τους σοκάρει, όταν απορροφημένοι, καθώς είναι στην κοινωνία των τεράτων, πετάγονται από το κρεβάτι τους, στις τρεις τα ξημερώματα, και συνειδητοποιούν – έκπληκτοι- πως θα πεθάνουν!

Τα χείλη μου χάσκουν ορθάνοιχτα και απορημένα, καθώς κάνω αυτές τις σκέψεις ∙ δε μπορούν –πλέον- να θυμηθούν αυτόν τον, άλλοτε προσφιλή, σχηματισμό, που θα έπρεπε να πάρουν, για να εκφράσουν αυτό που οι ηλίθιοι αποκαλούν, «χαμόγελο».

Τα σημάδια στο σώμα μου από τις κακουχίες της απομόνωσης αρχίζουν να τσούζουν κάτω απ’ την ένταση της παγωνιάς και με τραβάνε βίαια απ’ τις σκέψεις μου. Μια αστραπή με επαναφέρει στη μουντή «πραγματικότητα», όπως αρέσκονται τα τέρατα να αποκαλούν την στενόμυαλη αντίληψη τους για τον κόσμο γύρω τους. Στρέφω τα μάτια μου στο σκοτεινό ουρανό, τα ανοίγω δειλά και παίρνω την απόφαση μου.

Τα κύματα όλο και μεγαλώνουν, σκεπάζοντας το ενεργειακό τείχος, οι αστραπές διαδέχονται η μία την άλλη, ενώ τα αστέρια έχουν κρυφτεί, εδώ και βδομάδες, από τον ουρανό της Ατλαντίδας. Τρέχω, κρύβομαι στο σκοτάδι, κατευθύνομαι προς τον Πύργο. Δυο ώρες αργότερα, ξεκουράζομαι σε μια σκοτεινή ντουλάπα των αποδυτηρίων του ορόφου 124. Θα περιμένω την αλλαγή της βάρδιας, σκέφτομαι κι αποκοιμιέμαι.

Ο ήχος της αστραπής με ξυπνάει και βγαίνω βιαστικά στο φως. Αφαιρώ τη στολή του φύλακα απ’ το άψυχο σώμα του και αρχίζω να ντύνομαι. Η κακοκαιρία μεγαλώνει. Η μεγαλύτερη της χιλιετίας, άκουσα να λένε απ’ το ψυχρό κελί μου. Αλλά κοιμούνται ήσυχα οι περήφανοι κάτοικοι της Ατλαντίδας, κάτω από τον προστατευτικό κλοιό της υπέρ-ασπίδας τους, άκουσα, επίσης, να λένε, σε άλλη μια κενόδοξη φλυαρία επί του τεχνολογικού, υπέρ-ανθρώπινου θαύματος που λέγεται Ατλαντίς. Η ζωή κυλάει ομαλά και ανώφελα κάτω από τον ουρανό που σείεται, κι εγώ κινούμαι προς το στόχο μου. Είμαι, πλέον, κοντά.

Λίγη ώρα αργότερα στέκομαι αποφασιστικά μπροστά στην είσοδο του θριάμβου. Μια απέραντη οδύνη παγώνει το αίμα μου στη θέα του θανάτου. Στη θέα των ανθρώπων της ασφάλειας, αιμόφερτων στο πάτωμα. Σκηνές γεννιούνται μέσα μου. Από μιαν άλλη ζωή - ξεχασμένη-, από έναν άλλον εαυτό. Από μια γυναίκα, από ένα τοπίο. Καταπνίγω αυτές τις σκέψεις και σφίγγω τα δόντια. Το παγωμένο μου κελί, οι ατελείωτες άψυχες νύχτες, τα βασανιστήρια πάνω στην νεανική μου σάρκα, οι βρισιές. Χωρίς οίκτο, χωρίς σταματημό. Χωρίς κανείς ποτέ να μ’ ακούσει, όσο κι αν φώναζα, σε κάθε σκίσιμο της σάρκας : «είμαι αθώος»! Αυτά μου’ χουν μείνει απ’ τον κόσμο των ανθρώπων. Έναν κόσμο που φθάνει στο τέλος του.

Πληκτρολογώ, αργά, τον κωδικό που αναγράφεται στην ταυτότητα του αρχιφύλακα. Είναι τόσο σίγουροι για την αδιαφιλονίκητη κυριαρχία τους, που δε πράττουν παρά ελάχιστα για την ασφάλεια τους. Οι ανόητοι! Η πόρτα ανοίγει. Μπροστά μου ένας μοχλός. Το χέρι μου σταθερό.

Τα κύματα μεγαλώνουν και εγώ αρχίζω να γελάω δυνατά! Αρχίσω να γελάω μετά από χρόνια, να γελάω και να κοιτάω τον ουρανό. Τους μισώ. Σήμερα θα έρθει η λύτρωση. Σήμερα θα τους σώσω από το τέρας του εαυτού τους. Σήμερα θα σώσω τον εαυτό μου απ’ τα τέρατα που με επισκέπτονται τη νύχτα με ανθρώπινη μορφή. Μοναδική σωτηρία η άβυσσος. Κλείνω τα μάτια και τραβάω το μοχλό.

Ο ουρανός είναι πιο σκοτεινός από ποτέ, έχει γίνει ένα με τον αγριεμένο ωκεανό. Η ήπειρος κοιμάται. Κοιτάω ψηλά. Ένας τυφώνας νερού σκεπάζει τον ουράνιο θόλο. Το κύμα τεράστιο, απειλητικό, πλησιάζει, όπως και το προηγούμενο. Σκύβω το κεφάλι. Περιμένω να ακούσω τον ηλεκτρικό ήχο εξουδετέρωσης του πάνω στην ενεργειακή ασπίδα. Σιωπή. Μέσα σε έκσταση, κοιτάω ψηλά. Η ασπίδα έπεσε.

Ένα θεόρατο βουνό νερού σκεπάζει την Πόλη. Το ρήγμα μεγαλώνει, μέχρι που διαγράφεται, ολοκάθαρα, πλέον, το υδάτινο σκοτάδι. Έρχεται καταπάνω μου. Με παρασέρνει και με σπρώχνει βίαια στο κενό. Πέφτω από την κορυφή του Πύργου, 500 μέτρα απ’ την επιφάνεια της γης. Η Ατλαντίδα βυθίζεται.

Το κύμα τραβιέται και επιστρέφει, δέκα φορές πιο ορμητικό. Μπροστά στα μάτια μου η ήπειρος χάνεται. 300 μέτρα. Η λύτρωση είναι κοντά. Η οδύνη μετατρέπεται σε ηδονή. Επιτέλους! 200 μέτρα. Βλέπω ανθρώπους να τρέχουν. Ακούω φωνές, κλάματα. Μα δε το νιώθουν; Δε νιώθουν πως η σωτηρία είναι κοντά; 100 μέτρα. Τα κύματα παρασέρνουν κτίρια, ανθρώπους, βιβλία, μνημεία. Όλοι οι άνθρωποι που έζησαν εδώ, όσο μεγάλοι κι αν υπήρξαν στον κόσμο των ανθρώπων, όσο μεγάλο κι αν είναι το μνημείο που χτίστηκε για να τους δοξάσει, όσα πολλά βιβλία κι αν αναφέρονται σ’ αυτούς, οι ίδιοι ,σήμερα, δεν είναι τίποτα πιο σπουδαίο, απ’ τη λάσπη που βυθίζονται τα πόδια μας όταν βρέχει, ή απ’ τον μολυσμένο αέρα που αναπνέουν τα πνευμόνια μας.

50 μέτρα. Επιτέλους, η λύτρωση πλησιάζει! Κλείνω τα μάτια και ετοιμάζομαι. Ένα κλάμα φθάνει στα αυτιά μου, αδύναμο, δειλό, γεμάτο απορία. Παγώνω. Γυρνάω να δω από πού πηγάζει. 30 μέτρα. Ένα παιδί! Τα μάτια μου αντικρίζουν τα δικά του. 20 μέτρα. Αδύνατον! Προσπαθώ να φωνάξω! Τα μάτια του καρφώνονται στα δικά μου, μπήγονται στη σάρκα μου σα καρφιά! Νιώθω πόνο χειρότερο από κάθε βασανιστήριο των ανθρώπων! 10 μέτρα. Χάνομαι στα μάτια αυτά, που κρύβουν, ούτε λίγο ούτε πολύ, τα μάτια τα δικά σου, που με κοιτάνε εδώ και χρόνια, κάθε άψυχο βράδυ, κάνοντας την καρδιά μου να χτυπά με όση δύναμη της είχε απομείνει, μέσα στα σκοτεινά, υπόγεια μπουντρούμια. 5 μέτρα. Το κύμα παρασέρνει τα μάτια μακριά κι εγώ σε μια τελευταία αναλαμπή, βρίσκω τα πάντα. 2 μέτρα.
Τι έκανα;

ΠΗΓΗ

Δεν περνάει μέρα που δεν αναφέρονται τα Μέσα Μαζικής Εξαπάτησης στις βλαβερές συνέπειες της καύσης ξύλων αντί του πετρελαίου.

Είναι δε τέτοια η θέρμη που παρουσιάζουν τα συγκεκριμένα ρεπορτάζ, όσο ποτέ δεν είχαν για τις συνέπειες του καπνίσματος ή των ναρκωτικών. Σαν να είναι η καύση των ξύλων μεγαλύτερη μάστιγα από τα ναρκωτικά και πιο βλαβερή για την υγεία από το κάπνισμα…

Έφτασαν στο σημείο προχθές στην κρατική τηλεόραση να παρουσιάζουν με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες πώς μικροσωματίδια-παράγωγα της καύσης του ξύλου απορροφώνται από το τριχωτό της κεφαλής και μπαίνουν στον εγκέφαλο του ανθρώπου όπου μπορούν να προκαλέσουν ανεπανόρθωτες ζημιές…

Δεν ξέρω κατά πόσο ανεπανόρθωτες είναι οι ζημιές που μπορούν να προκαλέσουν τα μικροσωματίδια, αλλά είναι εδώ και χρόνια πεπεισμένος για τις ανεπανόρθωτες βλάβες που μπορούν να προκαλέσουν οι γκεμπελίσκοι με μικρόφωνο…

Λένε λοιπόν ότι οι πολίτες προσπαθούν να ζεσταθούν αυτόν τον χειμώνα καίγοντας ξύλα ακατάλληλα για καύση. Ξύλα που έχουν πρόσθετα όπως βερνίκι, χρώματα, μελαμίνη από παλιά έπιπλα ή άλλες κατασκευές. Πόσοι τόνοι άραγε επίπλων υπάρχουν προς καύση; Αλλά κανείς από τους “ευαίσθητους” για το περιβάλλον και την υγεία μας δημοσιοκάφρους δεν αναφέρεται στην προφανή αιτία όλων αυτών που δεν είναι άλλη από την κτηνωδία της εξίσωσης πετρελαίου κίνησης και θέρμανσης, εμπνεύσεως Παπακωνσταντίνου-ΓΑΠ για να μην ξεχνιόμαστε, με άξιο συνεχιστή τον Αντώνη Σαμαρά που περιχαρής εύχεται για το 2013 να έρθει η ανάπτυξη με την ίδια αφέλεια που τα μοντέλα στα καλλιστεία εύχονται παγκόσμια ειρήνη…

Κανείς τους βέβαια δεν έχει ιδέα πώς την βγάζουν οι ακριτικές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας και τα ορεινά χωριά. Κανείς δεν ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους κι αν μπορούν να ζήσουν αξιοπρεπώς.

Όσες αναλύσεις και να παρουσιάσουν, όσους ειδικούς, όσα στοιχεία είναι αληθινά είτε τραβηγμένα, για να σπείρουν φόβο και πανικό, το γεγονός είναι ένα. Ο κόσμος δεν έχει χρήματα να ζεσταθεί, η κυβέρνηση χάνει έσοδα γιατί οι φωστήρες δεν πρόβλεψαν πως θα μειωθεί η κατανάλωση πετρελαίου (ή δεν θέλησαν να το λάβουν υπ’όψη) και τώρα ετοιμάζονται να βάλουν φόρο είτε στα καυσόξυλα, είτε στους παραγόμενους ρύπους στις καμινάδες των σπιτιών…

“Θα βάλουν φόρο στα παράθυρα” είχε προφητεύσει ο Κοσμάς ο Αιτωλός κάποτε και αν σκεφτεί κανείς ότι έχουμε φτάσει στις καμινάδες δεν είμαστε μακριά στο να βγει αληθινός.
 

Όταν επιτέλους ο πολυμήχανος Οδυσσέας έφθασε στην χαμένη του Ιθάκη και αντίκρυσε κατάματα το θέαμα της καταπάτησης των θεμελιωδών της τιμής και της αξιοπρέπειας του, πνίγηκε στην οργή.
Μέσα σε δευτερόλεπτα έπνιξε τον θυμό του και μονολόγησε ''Βάστα καρδιά μου'' (τέτλαθι δή καρδίη). Εκεί, μέσα σ΄αυτή την δίνη, ανεμοδαρμένος από την θλίψη και τον θυμό, έπρεπε να νικήσει το τελευταίο και πιο μεγάλο εμπόδιο, τον ίδιο του τον πόνο.

Αυτές οι νίκες θέλουν σχέδιο και υπομονή. Ζήτησε ν΄ακούσει...

Ν΄ακούσει την γεύση που ξέχασε. Ν΄ακούσει τον ήχο που αφήνει ο Αύγουστος στον ακάλυπτο με τα ιδρωμένα παράθυρα. Ν ΄ακούσει αυτόν που μένει τελευταίος στο τραπέζι τα μεσημέρια της Κυριακής και παίζει με τ΄αλάτι. Ν΄ακούσει την σιωπή της χειρολαβής στα κρύα χέρια του απωλυμένου. Για να ξαναπεί ''Βάστα καρδιά μου'' και να προχωρήσει πιο μέσα.

Ν΄ ακούσει όσα προσπαθεί να πει το παιδί του. Αλλά αυτά που λέει το παιδί, όχι αυτά που θα έλεγε ο ίδιος αν ήταν στην θέση του. Να ακούσει να του περιγράφει πως ανακάλυψε τον λαμπερό ήλιο , το δροσερό χορτάρι, την αυγή της κάθε μέρας. Και αφού ακούσει, να καθρεφτίσει στα μάτια του, την αδιαπραγμάτευτη αξία όλων αυτών που λέει και σκέφτεται και κάνει, το παιδί του. Εκεί δίπλα του, όπως θα το βλέπει να μπαίνει και να βγαίνει στο θαυμαστό κήπο των συναισθημάτων, την ίδια στιγμή να του δείξει να κοιτά και ν ΄αγαπά τους ανοικτούς ορίζοντες. Και ας είναι μια μέρα να του φύγει μέσα σ΄αυτούς. Τα παιδιά είναι πουλιά, δεν είναι για να στέκονται. Να το ακούσει, να το παρακολουθήσει, να το προστατεύσει αθόρυβα και διακριτικά γιατί ξέρει πως ''όσο υπάρχει το παιδί, υπάρχει ελπίδα''. Για να ξαναπεί, ''βάστα καρδιά μου'' και να προχωρήσει ακόμα πιο μέσα.

Ν΄ακούσει τον ήχο της προσδοκίας που σκοντάφτει και χάνεται. Του ονείρου που αλλάζει , της φωτογραφίας που παίρνει φως και καίγεται. Ν΄ακούσει το κρακ κρακ στο σφίξιμο της ολοκαίνουργιας ιεραρχίας των αξιών. Να παραδεχτεί πως μέχρι τώρα δεν ήξερε ν΄ακούει και πως μονάχα μίλαγε. Και πως είχε ξεχάσει να διακρίνει, γιατί είχε συνηθίσει στην θέση της ουσίας την ανοησία. Και πως κάθε φορά που πείναγε σήκωνε το τηλέφωνο και ερχότανε το γεύμα. Αλλά δεν χόρταινε, γιατί είχε χαθεί η χαρά πολύ πριν χαθούν τα λεφτά και το πιάτο ήταν άδειο.


Τώρα όμως το πιάτο γεμίζει. Γεμίζει από την πείρα του καθενός. Ένα πιάτο εμπειρίας χωρίς φόβο πως αυτό που θ ΄ακουμπήσει στο πιάτο του ο άλλος συνταξιδευτής, είναι επέμβαση, απειλή. Έτσι κι αλλιώς το τι είναι ο καθένας θα το βρει, όχι στα λόγια αλλά στη πράξη , στο χρέος της κάθε απλής μέρας. Στο μεράκι και στην υπομονή του. Και άντε να αξιώσουν κάτι όταν με υπομονή το δημιουργείς. Αυτά δεν γίνονται.

Κάπου εκεί ελεύθερος από τα περιττά θα ξεκινάει. Το σχέδιο θα είναι έτοιμο , η Ιθάκη θα προκαλεί, η πιο βαθειά πληγή θα επουλώνεται. Το βήμα θ΄ανοίγει. Τα χέρια πλεγμένα, θα κρατάνε γερά. Η καρδιά θα ξέρει πια πως να βαστάει.

Έδρα κάθε ανώτερης ψυχονοητικής μας ικανότητας της μνήμης, της σκέψης, της γλώσσας και της φαντασίας ο εγκέφαλος αποτελεί αναμφίβολα το ευγενέστερο των οργάνων του σώματός μας.

Η πολυπλοκότητα αυτού του οργάνου τρομάζει και γοητεύει: μέσα στο ανθρώπινο κρανίο υπάρχει ένας μικροσκοπικός γαλαξίας από εκατό δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα, όσα περίπου υπολογίζεται ότι είναι και τα άστρα του γαλαξία στον οποίο ανήκει ο πλανήτης μας! Ο αριθμός δε των συνάψεων, των κομβικών σημείων όπου διαπλέκονται και επικοινωνούν μεταξύ τους αυτά τα νευρικά κύτταρα, είναι πράγματι τρομακτικός: περίπου εκατό τρισεκατομμύρια ή και περισσότερες.

Ωστόσο, η πολυπλοκότητα της εγκεφαλικής μηχανής δεν εξαρτάται από τον αστρονομικό αριθμό των δομικών της λίθων, δηλαδή των νευρικών κυττάρων και των συνάψεων, αλλά από την πολυεπίπεδη και φαινομενικά άναρχη οργάνωση και αρχιτεκτονική της. Αυτή η απέραντη ζούγκλα από κύτταρα, νευρωνικές διακλαδώσεις και σήματα συγκροτεί ένα τόσο πολύπλοκο δίκτυο ώστε το Internet, το παγκόσμιο πληροφοριακό δίκτυο, κυριολεκτικά ωχριά μπροστά του.

Στις μέρες μας, η έρευνα του εγκεφάλου και των νοητικών φαινομένων που αποτελούν συνέπεια της λειτουργίας του δεν ανήκει αποκλειστικά στη δικαιοδοσία κάποιου ιδιαίτερου επιστημονικού κλάδου, όπως η νευροβιολογία, η νευροφυσιολογία, η γνωστική ψυχολογία, κ.ο.κ. Αντίθετα, αυτοί οι διαφορετικοί και απομονωμένοι κατά το παρελθόν γνωστικοί κλάδοι συνεργάζονται σήμερα στενά μέσα στα πλαίσια ενός νέου διευρυμένου διεπιστημονικού κλάδου που ονομάζεται νευροεπιστήμη.

«Βρισκόμαστε στην απαρχή της επανάστασης των νευροεπιστημών. Όταν αυτή ολοκληρωθεί, θα γνωρίζουμε πώς λειτουργεί η νόησή μας, τι καθορίζει τη φύση μας και πώς γνωρίζουμε τον κόσμο μας.» Αυτά υποστηρίζει ο Gerald M. Edelman, ένας από τους μεγαλύτερους μελετητές και θεωρητικούς του νευρικού συστήματος. Και προσθέτει: «Αυτό που συμβαίνει σήμερα στις νευροεπιστήμες μπορεί να θεωρηθεί προοίμιο μιας πολύ ευρύτερης επιστημονικής επανάστασης, μιας επανάστασης που θα έχει σημαντικές και αναπόφευκτες κοινωνικές συνέπειες». Τη βαρυσήμαντη και ενθουσιώδη αυτή δήλωση βρίσκουμε στον πρόλογο του βιβλίου του Edelman Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά. Αυτό το σημαντικό και πολυμεταφρασμένο βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κάτοπτρο, πλουτίζοντας την ελληνική βιβλιογραφία με ένα από τα πιο αξιόλογα και συναρπαστικά επιστημονικά βιβλία των τελευταίων χρόνων.

Το Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά αποτελεί σύνοψη αλλά και διεύρυνση, στα πλαίσια μιας ευρύτερης ιστορικής-φιλοσοφικής διαπραγμάτευσης, των ιδεών που ο Edelman είχε αναπτύξει στη μνημειώδη πλέον τριλογία του Νευρωνικός δαρβινισμός (1987), Τοποβιολογία (1988) και Το ανακαλούμενο παρόν (1989). Ωστόσο, ενώ εκείνη η τριλογία απευθυνόταν σ’ ένα πολύ ειδικό κοινό, αυτό το τελευταίο του βιβλίο, εύληπτο και καλογραμμένο χωρίς ωστόσο να γίνεται ποτέ απλοϊκό, απευθύνεται σε κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται να μάθει πώς η σύγχρονη επιστήμη φωτίζει τα μυστήρια του εγκεφάλου και της νόησης.

Απώτερος στόχος του συγγραφέα είναι να δείξει ότι σήμερα «είναι επιστημονικά δυνατόν να κατανοήσουμε τη νόηση». Τα τελευταία είκοσι χρόνια ολόκληρο το επιστημονικό και συγγραφικό έργο του Edelman είναι μια προσπάθεια να συνθέσει σε μια μεγάλη ενοποιητική θεωρία ό,τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα γύρω από τον εγκέφαλο και τη νόηση. Η θεωρία επιλογής νευρωνικών ομάδων, που έγινε γνωστή ως νευρωνικός δαρβινισμός, είναι το προϊόν αυτής της μεγαλόπνοης ερευνητικής και θεωρητικής εργασίας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Edelman ξεκίνησε τη λαμπρή επιστημονική του σταδιοδρομία όχι ως μελετητής του νευρικού συστήματος αλλά ως μοριακός βιολόγος, ερευνητής του ανοσοποιητικού συστήματος των ανώτερων οργανισμών. Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ικανό να αναγνωρίζει και να καταστρέφει κάθε ξένο σώμα παθογόνα βακτηρίδια, ιούς κ.λ.π, που εισβάλλει στον οργανισμό.
Όταν ένα ξένο σώμα εισβάλλει στον οργανισμό, αυτό αναγνωρίζεται από τα αντισώματα, τις ειδικές πρωτεΐνες που υπάρχουν στην επιφάνεια των ανοσοκυττάρων, κι έτσι πυροδοτείται η ανοσολογική απάντηση του οργανισμού κατά του εισβολέα. Για πολλά χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι ο οργανισμός διαθέτει ένα μόνο είδος αντισώματος, το οποίο τροποποιεί τη δομή του σύμφωνα με τη δομή του ξένου σώματος, και συνεπώς αυτό που καθοδηγεί την ανοσολογική απάντηση του οργανισμού είναι το ξένο σώμα.

Η μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη του Edelman ήταν ότι αυτή η φαινομενικά εύλογη υπόθεση, δηλαδή ότι το ανοσοποιητικό σύστημα «καθοδηγείται» ή «εκπαιδεύεται» από τους παθογόνους εισβολείς, ήταν εντελώς λανθασμένη. Οι έρευνές του απέδειξαν ότι, αντίθετα, το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ένα επιλεκτικό σύστημα η λειτουργία του οποίου εξηγείται θαυμάσια μέσω των δαρβίνειων αρχών της ποικιλότητας και της επιλογής. Πριν από τη μόλυνση, κάθε οργανισμός διαθέτει μια τεράστια εφεδρεία αντισωμάτων, και όταν ένα ξένο σώμα εισβάλλει στον οργανισμό δεν καθοδηγεί την κατασκευή ειδικών αντισωμάτων αλλά επιλέγει το κατάλληλο μέσα από τα ήδη υπάρχοντα! Γι’ αυτές τις θεμελιώδεις ανακαλύψεις του, ο Edelman θα τιμηθεί το 1972 με το βραβείο Νόμπελ. Έκτοτε θα στρέψει τις έρευνές του στη μελέτη του νευρικού συστήματος για να διαπιστώσει εάν και αυτό το τόσο πολύπλοκο σύστημα θα μπορούσε να εξηγηθεί με εξελικτικούς όρους.

Γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε σε έναν χαώδη και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Έναν κόσμο που, όπως γράφει ο Edelman, «είναι ένας τόπος χωρίς ετικέτες». Η λειτουργία του εγκεφάλου είναι να δημιουργεί τάξη μέσα σ’ αυτή τη χαοτική ροή των πραγμάτων. Ο εγκέφαλος οφείλει να ταξινομεί, να κατηγοριοποιεί κάθε αισθητηριακή εμπειρία του οργανισμού και να κατασκευάζει από αυτές τις πρώτες «αντιληπτικές κατηγοριοποιήσεις» ένα κατάλληλο μοντέλο του κόσμου. Από αυτό το μοντέλο εξαρτάται η επιβίωση και η προσαρμογή του οργανισμού. Πώς όμως ο εγκέφαλος καταφέρνει κάτι τέτοιο; Ο νευρωνικός δαρβινισμός αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη επιστημονική απάντηση σ’ αυτό το ακανθώδες ερώτημα.

Όταν ο Edelman και οι συνεργάτες του άρχισαν να μελετούν τη δομή και τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τρία αναπάντητα έως τότε αλλά αποφασιστικής σημασίας ερωτήματα: πώς συνδέονται σε ομάδες μεγάλοι πληθυσμοί νευρώνων, ποιες αρχές καθορίζουν την οργάνωση των αισθητηριακών και νοητικών αναπαραστάσεων στο εσωτερικό του εγκεφάλου, ποιοι νευρολογικοί μηχανισμοί επιτρέπουν την ανάδυση των αντιληπτικών και εννοιολογικών κατηγοριοποιήσεων που είναι απαραίτητες για την επιβίωση των οργανισμών; Για να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα ο Edelman διατύπωσε αρχικά τρεις θεωρητικές υποθέσεις, που σύντομα όμως αποδείχτηκαν οι τρεις θεμελιώδεις αρχές του νευρωνικού δαρβινισμού.

Η πρώτη αρχή υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ανάπτυξης οι γενετικές πληροφορίες οι οποίες υπάρχουν στα γονίδια του εμβρύου δεν επαρκούν για την κατασκευή ενός τόσο πολύπλοκου νευρωνικού δικτύου όπως αυτό που υπάρχει στο εσωτερικό του εγκεφάλου του. Πρέπει λοιπόν να συντελείται μια επιλεκτική διαδικασία που δεν αφορά μεμονωμένους νευρώνες αλλά πληθυσμούς νευρώνων. Σύμφωνα με τον Edelman, η μονάδα επιλογής κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου είναι η νευρωνική ομάδα, ένας πληθυσμός από πενήντα έως δέκα χιλιάδες νευρώνες που συνδέονται μεταξύ τους και λειτουργούν από κοινού.Αποτέλεσμα αυτής της πρώτης επιλεκτικής διαδικασίας είναι να διαμορφώνονται τα πρώτα «εμβρυϊκά» νευρωνικά κυκλώματα, τα οποία ο Edelman ονομάζει πρωτογενές ρεπερτόριο.

Σύμφωνα με τη δεύτερη αρχή, ο οργανισμός μετά τη γέννηση και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του αλληλεπιδρά με τον εξωτερικό κόσμο. Αυτή η αλληλεπίδραση, που συνήθως αποκαλείται εμπειρία, επεμβαίνει και καθορίζει την οργάνωση αυτού του πρωτογενούς ρεπερτορίου. Μια νέα επιλεκτική διαδικασία κάνει την εμφάνισή της, σ’ αυτή την περίπτωση όμως δεν ασκείται στις νευρωνικές ομάδες αλλά στις νευρωνικές διασυνδέσεις (συνάψεις) που υπάρχουν τόσο στο εσωτερικό όσο και μεταξύ των νευρωνικών ομάδων. Αποτέλεσμα αυτής της νέας επιλεκτικής διαδικασίας είναι ο σχηματισμός των λειτουργικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου τα οποία ο Edelman ονομάζει δευτερογενές ρεπερτόριο.

Η τρίτη και πλέον σημαντική αρχή εξηγεί με ποιον τρόπο επικοινωνούν μεταξύ τους οι νευρωνικές ομάδες και τα λειτουργικά κυκλώματα. Αυτή η επικοινωνία, που πραγματοποιείται μέσω παράλληλων και αμοιβαίων συνδέσεων, είναι μια διαδικασία την οποία ο Edelman αποκαλεί επανείσοδο. Μέσω αυτής της διαδικασίας, πολυάριθμες νευρωνικές ομάδες συνδέονται στενά μεταξύ τους σχηματίζοντας τους λειτουργικούς χάρτες του εγκεφάλου. Και, όπως υποστηρίζει ο Edelman, αυτοί οι χάρτεςαποτελούν την υλική βάση όχι μόνο των αισθητηριακών μας αντιλήψεων και της μνήμης, αλλά επιπλέον όλων των ανώτερων «πνευματικών» ικανοτήτων μας, όπως είναι η γλώσσα, η συνείδηση και η έλλογη σκέψη.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η νέα εικόνα του εγκεφάλου, όπως αυτή διαμορφώνεται από τον νευρωνικό δαρβινισμό, διαφέρει ριζικά από τις παραδεδεγμένες μέχρι σήμερα αντιλήψεις που βλέπουν τον εγκέφαλο ως ένα στατικό όργανο που «αντανακλά» την πραγματικότητα και του οποίου η οργάνωση και η λειτουργία είναι γενετικά προκαθορισμένες. Ο Edelman, αντίθετα, υποστηρίζει με πολύ πειστικά επιχειρήματα ότι ο εγκέφαλος, «η πιο περίπλοκη διάταξη του γνωστού σύμπαντος», αποτελεί ένα δυναμικό επιλεκτικό σύστημα το οποίο εξελίσσεται συνεχώς καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας ανάλογα με τα ερεθίσματα, τα βιώματα και τις γνώσεις που του προσφέρουμε.

Σε αυτό το σημείο ο αναγνώστης θα μπορούσε να ρωτήσει: «Ωραία όλα αυτά, όμως τι σχέση έχουν με τη νόηση, τη δημιουργική φαντασία και τις ανώτερες πνευματικές μας ικανότητες;» Σ’ αυτή τη δικαιολογημένη απορία έρχονται να απαντήσουν τα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά. Σε αυτά τα κεφάλαια, τα πιο πρωτότυπα, τα πιο γοητευτικά αλλά και τα πιο δύσκολα ολόκληρου του βιβλίου, ο Edelman επιχειρεί κάτι που κανείς άλλος επιστήμονας δεν είχε τολμήσει: να εξηγήσει με βιολογικούς όρους πώς αναδύεται η συνείδηση μέσα από τη «νευρωνική ζούγκλα» του εγκεφάλου.

Η συνείδηση, και κατά συνέπεια η νόηση, γράφει ο Edelman, «είναι διαδικασία και όχι ουσία», μια διαδικασία που συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη, τη βούληση, την προθετικότητα και τις ασυνείδητες νοητικές καταστάσεις του εγκεφάλου μας. Ο Edelman κάνει διάκριση ανάμεσα σε πρωτογενή συνείδηση και σε συνείδηση ανώτερης τάξης.

Η πρώτη αφορά κυρίως νοητικές αναπαραστάσεις και τις κατηγοριοποιήσεις του παρόντος, και δεν προϋποθέτει την ύπαρξη γλώσσας. Η συνείδηση ανώτερης τάξης, αντίθετα, αναδύεται από την πρωτογενή όταν ο οργανισμός αποκτά την ικανότητα έναρθρου λόγου και μιας μνήμης ειδικού τύπου που αφορά τα σύμβολα και τις σημασίες τους. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Edelman, «η απόκτηση ενός νέου είδους μνήμης μέσω σημασιολογικής αυτοδιέγερσης ... έχει ως αποτέλεσμα το να μπορούν να συνδέονται οι έννοιες του εαυτού, του παρελθόντος και του μέλλοντος με την πρωτογενή συνείδηση. Έτσι καθίσταται δυνατή η συνείδηση της συνείδησης». Χάρη σ’ αυτήν ακριβώς τη συνείδηση ανώτερης τάξης ο άνθρωπος, και ίσως ορισμένοι πίθηκοι, κατάφεραν κατά την πρόσφατη εξελικτική τους ιστορία να απαλλαγούν από τη σκλαβιά του «εδώ και τώρα», δηλαδή από τους χρονικούς και τοπικούς περιορισμούς της πρωτογενούς συνείδησης.

Κλείνοντας αυτή την αναγκαστικά επιγραμματική παρουσίαση των κυριότερων ιδεών του νευρωνικού δαρβινισμού, αξίζει να σταθούμε για λίγο στις σημαντικές επιστημονικές, φιλοσοφικές και επιστημολογικές του συνέπειες. Όσον αφορά την ίδια την επιστήμη, η προσφορά της θεωρίας του Edelman είναι κυριολεκτικά επαναστατική. Όχι μόνο γιατί αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη βιολογική θεωρία των εγκεφαλικών-νοητικών φαινομένων, αλλά και γιατί οι πολυάριθμες διακλαδώσεις και υποθέσεις αυτής της θεωρίας αποτελούν ήδη την αφετηρία νέων και πολλά υποσχόμενων ερευνητικών προγραμμάτων.

Στο χώρο της επιστημολογίας, ο νευρωνικός δαρβινισμός έχει τουλάχιστον δύο σημαντικές συνέπειες. Η πρώτη, θετικού χαρακτήρα συνέπεια είναι ότι ολοκληρώνει και διευρύνει τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Το ότι η θεωρία της εξέλιξης αποτελεί θεμέλιο και ακρογωνιαίο λίθο όλων των βιολογικών επιστημών ήταν ήδη γνωστό. Αυτό που αγνοούσαμε μέχρι πρόσφατα ήταν ότι αποτελεί επίσης ακρογωνιαίο λίθο για την εξήγηση τόσο των ανοσολογικών όσο και των εγκεφαλικών-νοητικών φαινομένων.

Η δεύτερη, αρνητική επιστημολογική συνέπεια συνδέεται άρρηκτα με την πρώτη και αφορά τη σύγκρουση της «λειτουργιστικής» με την «εξελικτική» προσέγγιση των νοητικών φαινομένων. Η λειτουργιστική ή υπολογιστική προσέγγιση που υιοθετείται από τη γνωσιακή επιστήμη και την τεχνητή νοημοσύνη όχι μόνο διαχωρίζει τη νόηση από το υλικό της υπόστρωμα —τον εγκέφαλο— αλλά και ουσιαστικά αδιαφορεί γι’ αυτό:
ό,τι έχει σημασία, υποστηρίζουν, είναι να βρεθεί το κατάλληλο πρόγραμμα και όχι πού υλοποιείται αυτό. Έτσι, ο εγκέφαλος ως υλικό υπόστρωμα των νοητικών φαινομένων όχι μόνο αυτονομείται από αυτά αλλά και θεωρείται επουσιώδης για την ουσιαστική κατανόηση και την αναπαραγωγή τους μέσω υπολογιστικών μηχανών. Αυτή την ιδιαίτερα δημοφιλή στις μέρες μας θεωρία ο Edelman δεν χάνει την ευκαιρία να την υποβάλει σε αμείλικτη κριτική σε όλα σχεδόν τα κεφάλαια του βιβλίου του και ιδιαίτερα στο πολυσέλιδο κριτικό υστερόγραφο το οποίο συνέγραψε γι’ αυτόν ακριβώς το σκοπό.

Βασιζόμενος σε αυτό το νέο εννοιολογικό οπλοστάσιο και στις αρχές του διευρυμένου νευρωνικού δαρβινισμού, ο Edelman επιτυγχάνει το στόχο του: να δώσει την πρώτη ολοκληρωμένη βιολογική εξήγηση της ανθρώπινης συνείδησης. Αραγε σημαίνει αυτό ότι ο νευρωνικός δαρβινισμός, και εν γένει η νευροεπιστήμη, θα καταφέρει στο άμεσο μέλλον να μας προσφέρει μια εξίσου ικανοποιητική εξήγηση της ανθρώπινης νόησης και σκέψης; Σε αυτό το ερώτημα ο Edelman απαντά απερίφραστα:
«Τα δεδομένα της νευροεπιστήμης, όσο πολυάριθμα κι αν είναι, δεν μπορούν από μόνα τους να επιτρέψουν την εξήγηση της σκέψης ... Η νευροεπιστημονική εξήγηση είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή ως τελική εξήγηση».
Αυτή η απάντηση δεν αποτελεί καθόλου μυστικιστική υπαναχώρηση του συγγραφέα.
Η επιστημονική κατανόηση της ανθρώπινης νόησης, υποστηρίζει ο Edelman, προϋποθέτει ασφαλώς τις νευροβιολογικές εξηγήσεις, αλλά ταυτόχρονα τις υπερβαίνει, και αυτό οφείλεται στον εγγενώς κοινωνικό, ανθρωπολογικό και ιστορικό χαρακτήρα των νοητικών φαινομένων! Ωστόσο, το μεγαλειώδες εγχείρημα του Edelman δεν είναι καθόλου μάταιο, γιατί όπως τονίζει, «δεν μπορεί να υπάρξει καμία πλήρης επιστήμη, και ασφαλώς καμία επιστήμη των ανθρώπινων όντων, μέχρι να εξηγηθεί η συνείδηση με βιολογικούς όρους»

«Τους αντιπάλους σου ή πρέπει να τους παίρνεις με το μέρος σου ή να τους εξοντώνεις» - Νικολό Μακιαβέλι

Ο όρος «μακιαβελισμός» φέρνει έως και σήμερα μια ιδιαίτερη αρνητική χροιά. Υπάρχει ένα ιστορικό ανέκδοτο που λέει, ότι όταν ο Μακιαβέλι κείτονταν ετοιμοθάνατος στο κρεβάτι του, τον πίεζαν να αναθεματίσει τον Σατανά και όλα του τα έργα. Εκείνος υποτίθεται ότι απάντησε: «Αυτή δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να δημιουργήσω εχθρούς». Μήπως λοιπόν ο Μακιαβέλι ήταν όντως «ο φιλόσοφος του Σατανά»;

Ο Μακιαβέλι ήταν ένα παιδί της Αναγέννησης, δηλαδή μιας εποχής οπότε ανοίχτηκαν πολλές νέες προοπτικές σε όλους τους τομείς του πολιτισμού. Μελετώντας τον Ηγεμόνα υπό το πρίσμα της ιστορίας και της φιλοσοφίας, παρατηρεί κανείς ανεξάρτητα από την όποια ηθική αξιολόγηση του έργου, νέα ριζοσπαστικά στοιχεία. Εδώ βλέπουμε για πρώτη φορά το έργο του πολιτικού απαλλαγμένο από κάθε είδους μεταφυσική, ηθική ή θεολογική παραφιλολογία.

Με τον Μακιαβέλι ξεκινά η πολιτική φιλοσοφία των νεότερων χρόνων, η οποία αντιλαμβάνεται το κράτος σαν ένα είδος οργανισμού που έχει δημιουργηθεί από τον ίδιο τον άνθρωπο και εξετάζει το επάγγελμα του πολιτικού χωρίς να φοράει τα γυαλιά της ηθικής. Ο Μακιαβέλι είναι ο εμπνευστής της διδασκαλίας της πολιτικής σύνεσης. Η διδασκαλία της σύνεσης βασίζεται στην εμπειρία.

Ταυτόχρονα είναι ο πρώτος σημαντικός πολιτικός φιλόσοφος των νεότερων χρόνων, ο οποίος στηρίζει τη θεωρία του σε συγκεκριμένες εμπειρίες και παρατηρήσεις. Αυτό είναι ένα κοινό σημείο, που τον συνδέει με σημαντικούς ερευνητές της εποχής του, οι οποίοι θεμελίωσαν τις εμπειρικές φυσικές επιστήμες, όπως για παράδειγμα ο αστρονόμος Κοπέρνικος.

Γι’ αυτόν τον λόγο, το έργο του Μακιαβέλι είναι γεμάτο παραδείγματα, με τα οποία αποδεικνύει τις θέσεις του και τα οποία αντλεί από τις ακόλουθες δύο πηγές: τις πολιτικές εξελίξεις της εποχής του και περιστατικά που αναφέρονται στα συγγράμματα των ιστορικών.

Ο Ηγεμόνας

Το ουσιώδες της σκέψης του Μακιαβέλι είναι συμπυκνωμένο σε ένα κείμενο που γράφτηκε τάχιστα, μέσα σε λίγους μήνες, στα τέλη του 1513. Ο Ηγεμόνας, από τα πλέον ονομαστά βιβλία στην ιστορία του πολιτικού στοχασμού, σηματοδοτεί πραγματική καινοτομία. Δημιουργεί κατά πολλούς τρόπους ρήξη με τις προηγούμενες πολιτικές σκέψεις. Είναι αλήθεια ότι σε πολλά σημεία ο Μακιαβέλι επεκτείνει στοχασμούς του Αριστοτέλη ή του Πολύβιου. Ωστόσο οι ασυνέχειες υπερτερούν ευρέως των κληροδοτημάτων.

Λόγω ακριβώς της εγγενούς καινοτομίας του, ο Ηγεμόνας δεν έχει πάψει να γίνεται αντικείμενο μελετών, σχολιασμών, επαίνων, μομφής, επιθέσεων απομιμήσεων και συχνά παρερμηνειών εδώ και περίπου τέσσερις αιώνες. Ο Χόμπς, ο Σπινόζα, ο Μάρξ και πολλοί άλλοι υπήρξαν προσεκτικοί και παθιασμένοι αναγνώστες του έργου. Ελάχιστα κείμενα έχουν προκαλέσει τόσο έντονη γοητεία και τόσο μεγάλη απόρριψη, ίσως και τόσες παρεξηγήσεις.

Μια από τις λέξεις κλειδιά αυτού του κειμένου είναι η virtu. Δεν πρόκειται διόλου για την «αρετή» με τη συνηθισμένη έννοια. Η λέξη virtu καταδεικνύει εδώ τη δύναμη, την ικανότητα δράσης, την επιτηδειότητα την οποία επιδεικνύει κανείς σε μια ενέργεια που το αποτέλεσμα της είναι, το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης.

Ο πολιτικός αγώνας, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από τη virtu. Εξαρτάται, επίσης, από αυτές τις ίδιες τις καταστάσεις, από την εξέλιξή τους, από τις ενδεχόμενες αιφνίδιες μεταβολές τους. Αυτό το μερίδιο του τυχαίου, ο Μακιαβέλι το αποκαλεί fortuna – η τύχη, η ειμαρμένη, οι τυχαίες και μεταβαλλόμενες περιστάσεις. Διότι ίδιον των ανθρώπινων καταστάσεων είναι να παραμένουν ανοιχτές, κινούμενες, επιρρεπείς σε ξαφνικές και απρόβλεπτες μετατροπές.

Η συγκεκριμένη τέχνη του ηγεμόνα ασκείται στο σημείο συνάντησης της fortuna και της virtu: το θέμα είναι να παραμείνει αποτελεσματικός σε ένα κόσμο όπου τα δεδομένα αλλάζουν και μας διαφεύγουν αδιάκοπα. Εκείνο που σκιαγραφεί ο Μακιαβέλι είναι, κατά μία έννοια, μια γενική θεωρία της δράσης: ούτε πλήρως κυρίαρχης (η τύχη ματαιώνει τα σχέδιά μας), ούτε παντελώς αδύναμης (τα σχέδιά μας προσαρμόζονται και ματαιώνουν τα τυχαία γεγονότα).

Η τέχνη του πολέμου είναι ένα βιβλίο λιγότερο γνωστό και λιγότερο κουραστικό, τουλάχιστον φαινομενικά. Ωστόσο ο Μακιαβέλι δεν διστάζει να γράψει ότι αυτή η τέχνη του πολέμου είναι η μόνη που ταιριάζει σ’ αυτόν που διοικεί. Και εδώ, πάλι, ο λόγος είναι απλός: αυτός ο οποίος κατέχει τούτη την τέχνη αλλά δεν έχει ακόμη την εξουσία, θα καταφέρει να την κατακτήσει.

Και αυτός ο οποίος έχει την εξουσία θα καταφέρει να τη διατηρήσει εναντίον των αντιπάλων του. Αντιθέτως αυτός ο οποίος δεν κατέχει τούτη την τέχνη δεν θα καταφέρει ποτέ να κατακτήσει την εξουσία αν δεν την έχει ήδη κατακτήσει, ούτε θα μπορέσει να τη διατηρήσει αν το έχει ήδη πετύχει.

Είναι λοιπόν ουσιώδες να είναι κανείς «οπλισμένος», όπως λέει ο Μακιαβέλι, πράγμα το οποίο δε σημαίνει να έχει όπλα, αλλά να κατέχει την τέχνη του πολέμου, να γνωρίζει τους νόμους της νικηφόρου μάχης. Ο Μακιαβέλι δεν πλέκει το εγκώμιο του πολέμου. Στη σκέψη του δεν πρόκειται καν περί προτίμησης, αλλά περί διαπίστωσης: αυτή είναι η λειτουργία της πραγματικότητας.

Η μεταβολή που εισάγει η σκέψη του Μακιαβέλι συνίσταται εν κατακλείδι στην αναζήτηση της αλήθειας του κόσμου όπως ακριβώς είναι. Να πάψουμε να κρίνουμε, να θρηνούμε, να ονειρευόμαστε, να συγχέουμε τις επιθυμίες μας με την πραγματικότητα. Να προσπαθούμε, αντίθετα, να αποσυναρμολογούμε τους μηχανισμούς της πραγματικής λειτουργίας της εξουσίας, των ανθρώπινων σχέσεων, της ιστορίας.

Ο Μακιαβέλι περιορίζει το πεδίο του πολιτικού στοχασμού σε ένα κεντρικό θέμα: παίρνω την εξουσία (αν δεν την έχω) ή τη διατηρώ (αν την έχω). Οι έννοιες – κλειδιά δεν είναι πλέον η philia («φιλία» στα αρχαία ελληνικά), αυτή η έμφυτη αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων που διέκρινε ο Αριστοτέλης, ούτε η humanitas («ανθρωπιά» στα λατινικά) την οποία ο Κικέρων καθιστούσε το ελατήριο των δημόσιων πραγμάτων στην κοινότητα των ανθρώπων.

Αυτή η επιστήμη κατάληψης και διατήρησης της εξουσίας γίνεται αντιληπτή από τον Μακιαβέλι με τρόπο κυρίως δυναμικό και όχι στατικό. Αυτό είναι το δεύτερο νέο σημείο: η πολιτική είναι μόνιμη πάλη, αέναη κίνηση, συνεχώς δημιουργία. Το θέμα είναι πάντα το ίδιο: να δημιουργηθούν νέα κράτη. Διότι ο ηγεμόνας οφείλει να αποβλέπει στην επέκταση του, επομένως να έχει το σχέδιο για την απόκτηση νέων κρατών, για την επέκταση της κυριαρχίας και της εξουσίας του.

Στην αντίθετη περίπτωση θα χαθεί, διότι όλοι οι άλλοι θα αυξηθούν εις βάρος του. Η τακτική εκείνου που κυβερνά, λοιπόν, εγγράφεται σε μια κίνηση δίχως τέλος: μάχη για την επέκταση, άμυνα εναντίον των αντιπάλων δυνάμεων, χωρίς να παραλείπει να λαμβάνει υπόψη τη μεταστροφή της κοινής γνώμης, τις αιφνίδιες και επικίνδυνες αλλαγές που προκαλούνται από τα πάθη του λαού. Η δυναμική δεν σταματά ποτέ.

Η ρήξη που πραγματοποιείται με τη σκέψη του Μακιαβέλι είναι η επικέντρωση της πολιτικής ανάλυσης στο παιχνίδι των πολιτικών παθών. Είναι ο πρώτος που συλλαμβάνει με τρόπο τόσο σαφή και ριζοσπαστικό την πολιτική ως διαμάχη παθών (πάθος για επικυριαρχία, πάθος για διακυβέρνηση, πάθος για εκδίκηση) συνδεδεμένων με αγώνες οικονομικών και στρατιωτικών συμφερόντων. Αυτό το παιχνίδι περιπλέκεται εξαιρετικά από τις παρεμβάσεις των παθών του πλήθους.

Το να καταλάβει κάποιος την εξουσία και να τη διατηρήσει, σε τελική ανάλυση τι είναι; Τίποτε άλλο παρά η βέλτιστη προς τα συμφέροντα του χρήση των ανθρώπινων παθών και των αυταπατών που τα συντηρούν. Από αυτή την άποψη, η σκέψη του Μακιαβέλι εξετάζει μόνο την αποτελεσματικότητα. Η επιτυχία, για τον ηγεμόνα, επιτυγχάνεται με συγκεκριμένη και σύμφωνα με τις περιστάσεις επιδεξιότητα, και όχι σε σχέση με ιδανικά, ή ηθικά πρότυπα ή κανόνες. Το ουσιώδες είναι να πετύχεις το σκοπό σου, ασχέτως του τύπου των χρησιμοποιούμενων μέσων.

Βεβαίως, αυτή η έλλειψη ηθικών ενδοιασμών συνέβαλε στο να κριθεί αρνητικά η σκέψη του Μακιαβέλι. Επέτρεψε επίσης την πραγματοποίηση της διολίσθησης από τον όρο «μακιαβελιστής» (που του ανήκει αποκλειστικά) στον όρο «μακιαβελικός» (που του αποδίδεται λανθασμένα). Εν τούτοις, αυτή η ριζική απαισιοδοξία έχει το καλό ότι φέρνει απροκάλυπτα στο φως τη δύναμη των ανθρώπινων παθών και τις αδιάκοπες συγκρούσεις των.

Μπορεί κανείς να κατηγορήσει τον Μακιαβέλι για διάφορα πράγματα, αλλά σίγουρα δεν μπορεί να τον κατηγορήσει ότι φιλοσοφούσε ανέξοδα κλεισμένος στο γραφείο του. Υπήρξε για πολλά χρόνια πολιτικός και διπλωμάτης. Το έργο του γράφτηκε όταν αναγκάστηκε από τις περιστάσεις να μείνει για κάποιο διάστημα μακριά από την πολιτική και με την ελπίδα ότι τα βιβλία θα τον βοηθούσαν να επανέλθει στην πολιτική σκηνή της Φλωρεντίας.

ΠΗΓΗ