Όταν επιτέλους ο πολυμήχανος Οδυσσέας έφθασε στην χαμένη του Ιθάκη και αντίκρυσε κατάματα το θέαμα της καταπάτησης των θεμελιωδών της τιμής και της αξιοπρέπειας του, πνίγηκε στην οργή.
Μέσα σε δευτερόλεπτα έπνιξε τον θυμό του και μονολόγησε ''Βάστα καρδιά μου'' (τέτλαθι δή καρδίη). Εκεί, μέσα σ΄αυτή την δίνη, ανεμοδαρμένος από την θλίψη και τον θυμό, έπρεπε να νικήσει το τελευταίο και πιο μεγάλο εμπόδιο, τον ίδιο του τον πόνο.

Αυτές οι νίκες θέλουν σχέδιο και υπομονή. Ζήτησε ν΄ακούσει...

Ν΄ακούσει την γεύση που ξέχασε. Ν΄ακούσει τον ήχο που αφήνει ο Αύγουστος στον ακάλυπτο με τα ιδρωμένα παράθυρα. Ν ΄ακούσει αυτόν που μένει τελευταίος στο τραπέζι τα μεσημέρια της Κυριακής και παίζει με τ΄αλάτι. Ν΄ακούσει την σιωπή της χειρολαβής στα κρύα χέρια του απωλυμένου. Για να ξαναπεί ''Βάστα καρδιά μου'' και να προχωρήσει πιο μέσα.

Ν΄ ακούσει όσα προσπαθεί να πει το παιδί του. Αλλά αυτά που λέει το παιδί, όχι αυτά που θα έλεγε ο ίδιος αν ήταν στην θέση του. Να ακούσει να του περιγράφει πως ανακάλυψε τον λαμπερό ήλιο , το δροσερό χορτάρι, την αυγή της κάθε μέρας. Και αφού ακούσει, να καθρεφτίσει στα μάτια του, την αδιαπραγμάτευτη αξία όλων αυτών που λέει και σκέφτεται και κάνει, το παιδί του. Εκεί δίπλα του, όπως θα το βλέπει να μπαίνει και να βγαίνει στο θαυμαστό κήπο των συναισθημάτων, την ίδια στιγμή να του δείξει να κοιτά και ν ΄αγαπά τους ανοικτούς ορίζοντες. Και ας είναι μια μέρα να του φύγει μέσα σ΄αυτούς. Τα παιδιά είναι πουλιά, δεν είναι για να στέκονται. Να το ακούσει, να το παρακολουθήσει, να το προστατεύσει αθόρυβα και διακριτικά γιατί ξέρει πως ''όσο υπάρχει το παιδί, υπάρχει ελπίδα''. Για να ξαναπεί, ''βάστα καρδιά μου'' και να προχωρήσει ακόμα πιο μέσα.

Ν΄ακούσει τον ήχο της προσδοκίας που σκοντάφτει και χάνεται. Του ονείρου που αλλάζει , της φωτογραφίας που παίρνει φως και καίγεται. Ν΄ακούσει το κρακ κρακ στο σφίξιμο της ολοκαίνουργιας ιεραρχίας των αξιών. Να παραδεχτεί πως μέχρι τώρα δεν ήξερε ν΄ακούει και πως μονάχα μίλαγε. Και πως είχε ξεχάσει να διακρίνει, γιατί είχε συνηθίσει στην θέση της ουσίας την ανοησία. Και πως κάθε φορά που πείναγε σήκωνε το τηλέφωνο και ερχότανε το γεύμα. Αλλά δεν χόρταινε, γιατί είχε χαθεί η χαρά πολύ πριν χαθούν τα λεφτά και το πιάτο ήταν άδειο.


Τώρα όμως το πιάτο γεμίζει. Γεμίζει από την πείρα του καθενός. Ένα πιάτο εμπειρίας χωρίς φόβο πως αυτό που θ ΄ακουμπήσει στο πιάτο του ο άλλος συνταξιδευτής, είναι επέμβαση, απειλή. Έτσι κι αλλιώς το τι είναι ο καθένας θα το βρει, όχι στα λόγια αλλά στη πράξη , στο χρέος της κάθε απλής μέρας. Στο μεράκι και στην υπομονή του. Και άντε να αξιώσουν κάτι όταν με υπομονή το δημιουργείς. Αυτά δεν γίνονται.

Κάπου εκεί ελεύθερος από τα περιττά θα ξεκινάει. Το σχέδιο θα είναι έτοιμο , η Ιθάκη θα προκαλεί, η πιο βαθειά πληγή θα επουλώνεται. Το βήμα θ΄ανοίγει. Τα χέρια πλεγμένα, θα κρατάνε γερά. Η καρδιά θα ξέρει πια πως να βαστάει.

Έδρα κάθε ανώτερης ψυχονοητικής μας ικανότητας της μνήμης, της σκέψης, της γλώσσας και της φαντασίας ο εγκέφαλος αποτελεί αναμφίβολα το ευγενέστερο των οργάνων του σώματός μας.

Η πολυπλοκότητα αυτού του οργάνου τρομάζει και γοητεύει: μέσα στο ανθρώπινο κρανίο υπάρχει ένας μικροσκοπικός γαλαξίας από εκατό δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα, όσα περίπου υπολογίζεται ότι είναι και τα άστρα του γαλαξία στον οποίο ανήκει ο πλανήτης μας! Ο αριθμός δε των συνάψεων, των κομβικών σημείων όπου διαπλέκονται και επικοινωνούν μεταξύ τους αυτά τα νευρικά κύτταρα, είναι πράγματι τρομακτικός: περίπου εκατό τρισεκατομμύρια ή και περισσότερες.

Ωστόσο, η πολυπλοκότητα της εγκεφαλικής μηχανής δεν εξαρτάται από τον αστρονομικό αριθμό των δομικών της λίθων, δηλαδή των νευρικών κυττάρων και των συνάψεων, αλλά από την πολυεπίπεδη και φαινομενικά άναρχη οργάνωση και αρχιτεκτονική της. Αυτή η απέραντη ζούγκλα από κύτταρα, νευρωνικές διακλαδώσεις και σήματα συγκροτεί ένα τόσο πολύπλοκο δίκτυο ώστε το Internet, το παγκόσμιο πληροφοριακό δίκτυο, κυριολεκτικά ωχριά μπροστά του.

Στις μέρες μας, η έρευνα του εγκεφάλου και των νοητικών φαινομένων που αποτελούν συνέπεια της λειτουργίας του δεν ανήκει αποκλειστικά στη δικαιοδοσία κάποιου ιδιαίτερου επιστημονικού κλάδου, όπως η νευροβιολογία, η νευροφυσιολογία, η γνωστική ψυχολογία, κ.ο.κ. Αντίθετα, αυτοί οι διαφορετικοί και απομονωμένοι κατά το παρελθόν γνωστικοί κλάδοι συνεργάζονται σήμερα στενά μέσα στα πλαίσια ενός νέου διευρυμένου διεπιστημονικού κλάδου που ονομάζεται νευροεπιστήμη.

«Βρισκόμαστε στην απαρχή της επανάστασης των νευροεπιστημών. Όταν αυτή ολοκληρωθεί, θα γνωρίζουμε πώς λειτουργεί η νόησή μας, τι καθορίζει τη φύση μας και πώς γνωρίζουμε τον κόσμο μας.» Αυτά υποστηρίζει ο Gerald M. Edelman, ένας από τους μεγαλύτερους μελετητές και θεωρητικούς του νευρικού συστήματος. Και προσθέτει: «Αυτό που συμβαίνει σήμερα στις νευροεπιστήμες μπορεί να θεωρηθεί προοίμιο μιας πολύ ευρύτερης επιστημονικής επανάστασης, μιας επανάστασης που θα έχει σημαντικές και αναπόφευκτες κοινωνικές συνέπειες». Τη βαρυσήμαντη και ενθουσιώδη αυτή δήλωση βρίσκουμε στον πρόλογο του βιβλίου του Edelman Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά. Αυτό το σημαντικό και πολυμεταφρασμένο βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κάτοπτρο, πλουτίζοντας την ελληνική βιβλιογραφία με ένα από τα πιο αξιόλογα και συναρπαστικά επιστημονικά βιβλία των τελευταίων χρόνων.

Το Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά αποτελεί σύνοψη αλλά και διεύρυνση, στα πλαίσια μιας ευρύτερης ιστορικής-φιλοσοφικής διαπραγμάτευσης, των ιδεών που ο Edelman είχε αναπτύξει στη μνημειώδη πλέον τριλογία του Νευρωνικός δαρβινισμός (1987), Τοποβιολογία (1988) και Το ανακαλούμενο παρόν (1989). Ωστόσο, ενώ εκείνη η τριλογία απευθυνόταν σ’ ένα πολύ ειδικό κοινό, αυτό το τελευταίο του βιβλίο, εύληπτο και καλογραμμένο χωρίς ωστόσο να γίνεται ποτέ απλοϊκό, απευθύνεται σε κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται να μάθει πώς η σύγχρονη επιστήμη φωτίζει τα μυστήρια του εγκεφάλου και της νόησης.

Απώτερος στόχος του συγγραφέα είναι να δείξει ότι σήμερα «είναι επιστημονικά δυνατόν να κατανοήσουμε τη νόηση». Τα τελευταία είκοσι χρόνια ολόκληρο το επιστημονικό και συγγραφικό έργο του Edelman είναι μια προσπάθεια να συνθέσει σε μια μεγάλη ενοποιητική θεωρία ό,τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα γύρω από τον εγκέφαλο και τη νόηση. Η θεωρία επιλογής νευρωνικών ομάδων, που έγινε γνωστή ως νευρωνικός δαρβινισμός, είναι το προϊόν αυτής της μεγαλόπνοης ερευνητικής και θεωρητικής εργασίας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Edelman ξεκίνησε τη λαμπρή επιστημονική του σταδιοδρομία όχι ως μελετητής του νευρικού συστήματος αλλά ως μοριακός βιολόγος, ερευνητής του ανοσοποιητικού συστήματος των ανώτερων οργανισμών. Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ικανό να αναγνωρίζει και να καταστρέφει κάθε ξένο σώμα παθογόνα βακτηρίδια, ιούς κ.λ.π, που εισβάλλει στον οργανισμό.
Όταν ένα ξένο σώμα εισβάλλει στον οργανισμό, αυτό αναγνωρίζεται από τα αντισώματα, τις ειδικές πρωτεΐνες που υπάρχουν στην επιφάνεια των ανοσοκυττάρων, κι έτσι πυροδοτείται η ανοσολογική απάντηση του οργανισμού κατά του εισβολέα. Για πολλά χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι ο οργανισμός διαθέτει ένα μόνο είδος αντισώματος, το οποίο τροποποιεί τη δομή του σύμφωνα με τη δομή του ξένου σώματος, και συνεπώς αυτό που καθοδηγεί την ανοσολογική απάντηση του οργανισμού είναι το ξένο σώμα.

Η μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη του Edelman ήταν ότι αυτή η φαινομενικά εύλογη υπόθεση, δηλαδή ότι το ανοσοποιητικό σύστημα «καθοδηγείται» ή «εκπαιδεύεται» από τους παθογόνους εισβολείς, ήταν εντελώς λανθασμένη. Οι έρευνές του απέδειξαν ότι, αντίθετα, το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ένα επιλεκτικό σύστημα η λειτουργία του οποίου εξηγείται θαυμάσια μέσω των δαρβίνειων αρχών της ποικιλότητας και της επιλογής. Πριν από τη μόλυνση, κάθε οργανισμός διαθέτει μια τεράστια εφεδρεία αντισωμάτων, και όταν ένα ξένο σώμα εισβάλλει στον οργανισμό δεν καθοδηγεί την κατασκευή ειδικών αντισωμάτων αλλά επιλέγει το κατάλληλο μέσα από τα ήδη υπάρχοντα! Γι’ αυτές τις θεμελιώδεις ανακαλύψεις του, ο Edelman θα τιμηθεί το 1972 με το βραβείο Νόμπελ. Έκτοτε θα στρέψει τις έρευνές του στη μελέτη του νευρικού συστήματος για να διαπιστώσει εάν και αυτό το τόσο πολύπλοκο σύστημα θα μπορούσε να εξηγηθεί με εξελικτικούς όρους.

Γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε σε έναν χαώδη και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Έναν κόσμο που, όπως γράφει ο Edelman, «είναι ένας τόπος χωρίς ετικέτες». Η λειτουργία του εγκεφάλου είναι να δημιουργεί τάξη μέσα σ’ αυτή τη χαοτική ροή των πραγμάτων. Ο εγκέφαλος οφείλει να ταξινομεί, να κατηγοριοποιεί κάθε αισθητηριακή εμπειρία του οργανισμού και να κατασκευάζει από αυτές τις πρώτες «αντιληπτικές κατηγοριοποιήσεις» ένα κατάλληλο μοντέλο του κόσμου. Από αυτό το μοντέλο εξαρτάται η επιβίωση και η προσαρμογή του οργανισμού. Πώς όμως ο εγκέφαλος καταφέρνει κάτι τέτοιο; Ο νευρωνικός δαρβινισμός αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη επιστημονική απάντηση σ’ αυτό το ακανθώδες ερώτημα.

Όταν ο Edelman και οι συνεργάτες του άρχισαν να μελετούν τη δομή και τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τρία αναπάντητα έως τότε αλλά αποφασιστικής σημασίας ερωτήματα: πώς συνδέονται σε ομάδες μεγάλοι πληθυσμοί νευρώνων, ποιες αρχές καθορίζουν την οργάνωση των αισθητηριακών και νοητικών αναπαραστάσεων στο εσωτερικό του εγκεφάλου, ποιοι νευρολογικοί μηχανισμοί επιτρέπουν την ανάδυση των αντιληπτικών και εννοιολογικών κατηγοριοποιήσεων που είναι απαραίτητες για την επιβίωση των οργανισμών; Για να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα ο Edelman διατύπωσε αρχικά τρεις θεωρητικές υποθέσεις, που σύντομα όμως αποδείχτηκαν οι τρεις θεμελιώδεις αρχές του νευρωνικού δαρβινισμού.

Η πρώτη αρχή υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ανάπτυξης οι γενετικές πληροφορίες οι οποίες υπάρχουν στα γονίδια του εμβρύου δεν επαρκούν για την κατασκευή ενός τόσο πολύπλοκου νευρωνικού δικτύου όπως αυτό που υπάρχει στο εσωτερικό του εγκεφάλου του. Πρέπει λοιπόν να συντελείται μια επιλεκτική διαδικασία που δεν αφορά μεμονωμένους νευρώνες αλλά πληθυσμούς νευρώνων. Σύμφωνα με τον Edelman, η μονάδα επιλογής κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου είναι η νευρωνική ομάδα, ένας πληθυσμός από πενήντα έως δέκα χιλιάδες νευρώνες που συνδέονται μεταξύ τους και λειτουργούν από κοινού.Αποτέλεσμα αυτής της πρώτης επιλεκτικής διαδικασίας είναι να διαμορφώνονται τα πρώτα «εμβρυϊκά» νευρωνικά κυκλώματα, τα οποία ο Edelman ονομάζει πρωτογενές ρεπερτόριο.

Σύμφωνα με τη δεύτερη αρχή, ο οργανισμός μετά τη γέννηση και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του αλληλεπιδρά με τον εξωτερικό κόσμο. Αυτή η αλληλεπίδραση, που συνήθως αποκαλείται εμπειρία, επεμβαίνει και καθορίζει την οργάνωση αυτού του πρωτογενούς ρεπερτορίου. Μια νέα επιλεκτική διαδικασία κάνει την εμφάνισή της, σ’ αυτή την περίπτωση όμως δεν ασκείται στις νευρωνικές ομάδες αλλά στις νευρωνικές διασυνδέσεις (συνάψεις) που υπάρχουν τόσο στο εσωτερικό όσο και μεταξύ των νευρωνικών ομάδων. Αποτέλεσμα αυτής της νέας επιλεκτικής διαδικασίας είναι ο σχηματισμός των λειτουργικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου τα οποία ο Edelman ονομάζει δευτερογενές ρεπερτόριο.

Η τρίτη και πλέον σημαντική αρχή εξηγεί με ποιον τρόπο επικοινωνούν μεταξύ τους οι νευρωνικές ομάδες και τα λειτουργικά κυκλώματα. Αυτή η επικοινωνία, που πραγματοποιείται μέσω παράλληλων και αμοιβαίων συνδέσεων, είναι μια διαδικασία την οποία ο Edelman αποκαλεί επανείσοδο. Μέσω αυτής της διαδικασίας, πολυάριθμες νευρωνικές ομάδες συνδέονται στενά μεταξύ τους σχηματίζοντας τους λειτουργικούς χάρτες του εγκεφάλου. Και, όπως υποστηρίζει ο Edelman, αυτοί οι χάρτεςαποτελούν την υλική βάση όχι μόνο των αισθητηριακών μας αντιλήψεων και της μνήμης, αλλά επιπλέον όλων των ανώτερων «πνευματικών» ικανοτήτων μας, όπως είναι η γλώσσα, η συνείδηση και η έλλογη σκέψη.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η νέα εικόνα του εγκεφάλου, όπως αυτή διαμορφώνεται από τον νευρωνικό δαρβινισμό, διαφέρει ριζικά από τις παραδεδεγμένες μέχρι σήμερα αντιλήψεις που βλέπουν τον εγκέφαλο ως ένα στατικό όργανο που «αντανακλά» την πραγματικότητα και του οποίου η οργάνωση και η λειτουργία είναι γενετικά προκαθορισμένες. Ο Edelman, αντίθετα, υποστηρίζει με πολύ πειστικά επιχειρήματα ότι ο εγκέφαλος, «η πιο περίπλοκη διάταξη του γνωστού σύμπαντος», αποτελεί ένα δυναμικό επιλεκτικό σύστημα το οποίο εξελίσσεται συνεχώς καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας ανάλογα με τα ερεθίσματα, τα βιώματα και τις γνώσεις που του προσφέρουμε.

Σε αυτό το σημείο ο αναγνώστης θα μπορούσε να ρωτήσει: «Ωραία όλα αυτά, όμως τι σχέση έχουν με τη νόηση, τη δημιουργική φαντασία και τις ανώτερες πνευματικές μας ικανότητες;» Σ’ αυτή τη δικαιολογημένη απορία έρχονται να απαντήσουν τα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά. Σε αυτά τα κεφάλαια, τα πιο πρωτότυπα, τα πιο γοητευτικά αλλά και τα πιο δύσκολα ολόκληρου του βιβλίου, ο Edelman επιχειρεί κάτι που κανείς άλλος επιστήμονας δεν είχε τολμήσει: να εξηγήσει με βιολογικούς όρους πώς αναδύεται η συνείδηση μέσα από τη «νευρωνική ζούγκλα» του εγκεφάλου.

Η συνείδηση, και κατά συνέπεια η νόηση, γράφει ο Edelman, «είναι διαδικασία και όχι ουσία», μια διαδικασία που συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη, τη βούληση, την προθετικότητα και τις ασυνείδητες νοητικές καταστάσεις του εγκεφάλου μας. Ο Edelman κάνει διάκριση ανάμεσα σε πρωτογενή συνείδηση και σε συνείδηση ανώτερης τάξης.

Η πρώτη αφορά κυρίως νοητικές αναπαραστάσεις και τις κατηγοριοποιήσεις του παρόντος, και δεν προϋποθέτει την ύπαρξη γλώσσας. Η συνείδηση ανώτερης τάξης, αντίθετα, αναδύεται από την πρωτογενή όταν ο οργανισμός αποκτά την ικανότητα έναρθρου λόγου και μιας μνήμης ειδικού τύπου που αφορά τα σύμβολα και τις σημασίες τους. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Edelman, «η απόκτηση ενός νέου είδους μνήμης μέσω σημασιολογικής αυτοδιέγερσης ... έχει ως αποτέλεσμα το να μπορούν να συνδέονται οι έννοιες του εαυτού, του παρελθόντος και του μέλλοντος με την πρωτογενή συνείδηση. Έτσι καθίσταται δυνατή η συνείδηση της συνείδησης». Χάρη σ’ αυτήν ακριβώς τη συνείδηση ανώτερης τάξης ο άνθρωπος, και ίσως ορισμένοι πίθηκοι, κατάφεραν κατά την πρόσφατη εξελικτική τους ιστορία να απαλλαγούν από τη σκλαβιά του «εδώ και τώρα», δηλαδή από τους χρονικούς και τοπικούς περιορισμούς της πρωτογενούς συνείδησης.

Κλείνοντας αυτή την αναγκαστικά επιγραμματική παρουσίαση των κυριότερων ιδεών του νευρωνικού δαρβινισμού, αξίζει να σταθούμε για λίγο στις σημαντικές επιστημονικές, φιλοσοφικές και επιστημολογικές του συνέπειες. Όσον αφορά την ίδια την επιστήμη, η προσφορά της θεωρίας του Edelman είναι κυριολεκτικά επαναστατική. Όχι μόνο γιατί αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη βιολογική θεωρία των εγκεφαλικών-νοητικών φαινομένων, αλλά και γιατί οι πολυάριθμες διακλαδώσεις και υποθέσεις αυτής της θεωρίας αποτελούν ήδη την αφετηρία νέων και πολλά υποσχόμενων ερευνητικών προγραμμάτων.

Στο χώρο της επιστημολογίας, ο νευρωνικός δαρβινισμός έχει τουλάχιστον δύο σημαντικές συνέπειες. Η πρώτη, θετικού χαρακτήρα συνέπεια είναι ότι ολοκληρώνει και διευρύνει τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Το ότι η θεωρία της εξέλιξης αποτελεί θεμέλιο και ακρογωνιαίο λίθο όλων των βιολογικών επιστημών ήταν ήδη γνωστό. Αυτό που αγνοούσαμε μέχρι πρόσφατα ήταν ότι αποτελεί επίσης ακρογωνιαίο λίθο για την εξήγηση τόσο των ανοσολογικών όσο και των εγκεφαλικών-νοητικών φαινομένων.

Η δεύτερη, αρνητική επιστημολογική συνέπεια συνδέεται άρρηκτα με την πρώτη και αφορά τη σύγκρουση της «λειτουργιστικής» με την «εξελικτική» προσέγγιση των νοητικών φαινομένων. Η λειτουργιστική ή υπολογιστική προσέγγιση που υιοθετείται από τη γνωσιακή επιστήμη και την τεχνητή νοημοσύνη όχι μόνο διαχωρίζει τη νόηση από το υλικό της υπόστρωμα —τον εγκέφαλο— αλλά και ουσιαστικά αδιαφορεί γι’ αυτό:
ό,τι έχει σημασία, υποστηρίζουν, είναι να βρεθεί το κατάλληλο πρόγραμμα και όχι πού υλοποιείται αυτό. Έτσι, ο εγκέφαλος ως υλικό υπόστρωμα των νοητικών φαινομένων όχι μόνο αυτονομείται από αυτά αλλά και θεωρείται επουσιώδης για την ουσιαστική κατανόηση και την αναπαραγωγή τους μέσω υπολογιστικών μηχανών. Αυτή την ιδιαίτερα δημοφιλή στις μέρες μας θεωρία ο Edelman δεν χάνει την ευκαιρία να την υποβάλει σε αμείλικτη κριτική σε όλα σχεδόν τα κεφάλαια του βιβλίου του και ιδιαίτερα στο πολυσέλιδο κριτικό υστερόγραφο το οποίο συνέγραψε γι’ αυτόν ακριβώς το σκοπό.

Βασιζόμενος σε αυτό το νέο εννοιολογικό οπλοστάσιο και στις αρχές του διευρυμένου νευρωνικού δαρβινισμού, ο Edelman επιτυγχάνει το στόχο του: να δώσει την πρώτη ολοκληρωμένη βιολογική εξήγηση της ανθρώπινης συνείδησης. Αραγε σημαίνει αυτό ότι ο νευρωνικός δαρβινισμός, και εν γένει η νευροεπιστήμη, θα καταφέρει στο άμεσο μέλλον να μας προσφέρει μια εξίσου ικανοποιητική εξήγηση της ανθρώπινης νόησης και σκέψης; Σε αυτό το ερώτημα ο Edelman απαντά απερίφραστα:
«Τα δεδομένα της νευροεπιστήμης, όσο πολυάριθμα κι αν είναι, δεν μπορούν από μόνα τους να επιτρέψουν την εξήγηση της σκέψης ... Η νευροεπιστημονική εξήγηση είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή ως τελική εξήγηση».
Αυτή η απάντηση δεν αποτελεί καθόλου μυστικιστική υπαναχώρηση του συγγραφέα.
Η επιστημονική κατανόηση της ανθρώπινης νόησης, υποστηρίζει ο Edelman, προϋποθέτει ασφαλώς τις νευροβιολογικές εξηγήσεις, αλλά ταυτόχρονα τις υπερβαίνει, και αυτό οφείλεται στον εγγενώς κοινωνικό, ανθρωπολογικό και ιστορικό χαρακτήρα των νοητικών φαινομένων! Ωστόσο, το μεγαλειώδες εγχείρημα του Edelman δεν είναι καθόλου μάταιο, γιατί όπως τονίζει, «δεν μπορεί να υπάρξει καμία πλήρης επιστήμη, και ασφαλώς καμία επιστήμη των ανθρώπινων όντων, μέχρι να εξηγηθεί η συνείδηση με βιολογικούς όρους»

Δεν υπάρχει αληθινή ελευθερία και δεν θα υπάρξει όσο υπάρχουν εκμεταλλευτές και σκλάβοι, όσο υπάρχουν κυβερνώντες και κυβερνώμενοι...

…Τόσο μας έχει διαστρεβλώσει όλους μια εκπαίδευση που από τη μικρή ηλικία προσπαθεί να σκοτώσει μέσα μας το πνεύμα της επανάστασης και να αναπτύξει το πνεύμα της υποταγής στην εξουσία (…)

…Η δουλοπρέπεια μπροστά στο νόμο έχει γίνει αρετή (…)

…Βλέπουμε, τον δεσμοφύλακα που χάνει σιγά σιγά κάθε ανθρώπινο συναίσθημα, τον χωροφύλακα που είναι εκπαιδευμένος σα σκυλάκι του τσίρκου, τον χαφιέ που καμαρώνει, την κατάδοση που έχει μετατραπεί σε αρετή, τη διαφθορά που έχει γίνει καθεστώς ‘ όλα τα ελαττώματα, όλες οι κακές πλευρές της ανθρώπινης φύσης, ευνοούνται και καλλιεργούνται για το θρίαμβο του Νόμου.(…)

…Ο Ν ό μ ο ς, όπως και το ιδιωτικό κεφάλαιο, που γεννήθηκε από την απάτη και τη βία και που αναπτύχθηκε με τις ευλογίες της Εξουσίας, δεν έχει καμιά δικαιολογία για να γίνεται σεβαστός από τους ανθρώπους. Γεννημένος από τη βία και τη δεισιδαιμονία, εγκαθυδριμένος προς όφελος του ιερέα, του κατακτητή και του πλούσιου εκμεταλλευτή, θα πρέπει να καταργηθεί τελείως τη μέρα που ο λαός θα θελήσει να σπάσει τις αλυσίδες του.(…)

…Η Ελευθερία, η Ισότητα και η πρακτική της Αλληλοβοήθειας είναι το μοναδικό ουσιαστικό εμπόδιο που θα μπορούσαμε να αντιτάξουμε στα αντικοινωνικά ένστικτα ορισμένων από εμάς.(…)

…Στην τωρινή κοινωνία, που είναι χωρισμένη σε αφεντικά και σε δουλοπάροικους, δεν μπορεί να υπάρξει η αληθινή ελευθερία και δεν θα υπάρξει όσο υπάρχουν εκμεταλλευτές και σκλάβοι, κυβερνώντες και κυβερνώμενοι.(…)

…Οι πιο κερδοφόρες απασχολήσεις στην πολιτική και στη δημοσιογραφία γίνονται οι φωνασκίες περί πατριωτισμού, η δημιουργία σωβινιστικού πάθους και το φούντωμα του εθνικού μίσους. Ούτε τα παιδάκια δεν γλυτώνουν από αυτό: τα στρατολογούν(…), τα μεγαλώνουν με το μίσος(…), τα ανατρέφουν με την τυφλή υπακοή στους κυβερνώντες(…)…Θα τους φορτώσουν, λες και είναι μουλάρια, με σφαίρες, πολεμοφόδια και εξαρτήσεις, θα τους βάλουν στο χέρι ένα όπλο, και θα τους διατάξουν να προχωρήσουν με τον ήχο της σάλπιγγας, να σφάξουν σαν άγρια θηρία όποιον συναντήσουν στον δρόμο τους, χωρίς ποτέ να αναρωτηθούν: ” Γιατί; Για ποιό λόγο;”

(…) Να τί κατάφεραν όλο και όλο να μας δώσουν για ιδανικό σε μια εποχή που οι δυστυχισμένοι όλου του κόσμου δίνουν τα χέρια πάνω από τα σύνορα!(…)”

…Ειρηνική διευθέτηση των διαφορών, ισορροπία, διάλυση των μόνιμων στρατών, αφοπλισμός – όλα αυτά είναι ωραία σαν όνειρα, αλλά δεν έχουν καμιά πρακτική αξία. Μόνο η επανάσταση θα μπορέσει να δώσει ένα τέλος στους πολέμους για τις αγορές, αφού ξαναβάλει το εργαλείο, τη μηχανή, την πρώτη ύλη και όλο τον κοινωνικό πλούτο στα χέρια του παραγωγού και αφού αναδιοργανώσει συνολικά την παραγωγή με τρόπο που να ικανοποιεί τις ανάγκες αυτών που τα παράγουν όλα. Ο καθένας να εργάζεται για όλους και όλοι για τον καθένα(…)

…”Η λέξη α ν α ρ χ ί α, που φοβίζει τόσο πολλούς(…) στην κοινή γλώσσα είναι συνώνυμο με την αταξία, με το χάος, φέρνει στο μυαλό την ιδέα των αλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων, άτομα που βρίσκονται σε αδιάκοπο πόλεμο μεταξύ τους, και που δεν μπορούν να καταφέρουν να φτάσουν σε αρμονία”.(…)

Ελληνικής προέλευσης, η λέξη αν- αρχία σήμαινε όχι εξουσία , και όχι αταξία.(…)
Ο αναρχικός δεν αρνείται μόνο τους υπάρχοντες νόμους, αλλά και κάθε κατεστημένη εξουσία, κάθε αυθεντία ‘(…)

…Για ποιά τ ά ξ η μιλάνε; Μήπως για την αρμονία που ονειρευόμαστε εμείς οι αναρχικοί; Για την αρμονία που θα εγκαθιδρυθεί ελεύθερα στις ανθρώπινες σχέσεις, όταν η ανθρωπότητα θα πάψει να είναι χωρισμένη σε δύο τάξεις, που η μιά τους θα θυσιάζεται προς όφελος της άλλης ‘ για την αρμονία που θα ξεπηδήσει αυτόματα από τα κοινά συμφέροντα, όταν όλοι οι άνθρωποι θα ανήκουν σε μια και την ίδια οικογένοια, όταν ο καθένας θα εργάζεται για την ευτυχία του συνόλου, και όλοι για την ευτυχία του καθενός; Και βέβαια όχι.(…)

Η τ ά ξ η σήμερα, είναι τα εννιά δέκατα της ανθρωπότητας να δουλεύουν για να παρέχουν την πολυτέλεια, τις απολαύσεις, την ικανοποίησητων πιό ευτελών παθών σε μια χούφτα χασομέρηδων.

Η τ ά ξ η, είναι η στέρηση όλων όσων είναι αναγκαία για μια υγιεινή ζωή και για μια ορθολογική ανάπτυξη των πνευματικών δυνατοτήτων. Ο υποβιβασμός των εννιά δεκάτων της ανθρωπότητας στην κατάσταση των υποζυγίων, που ζούν μεροδούλι μεροφάι, χωρίς ποτέ να τολμούν να σκεφτούν τις απολαύσεις που χαρίζουν στον άνθρωπο η μελέτη των επιστημών και η καλλιτεχνική δημιουργία.

Η τ ά ξ η είναι η μιζέρια και η πείνα που έχουν γίνει φυσιολογική κατάσταση της κοινωνίας.(…)

Η τ ά ξ η, είναι η γυναίκα που πουλιέται για να ταίσει τα παιδιά της, είναι το παιδί που αναγκάζεται να κλειστεί στη φάμπρικα ή να πεθάνει από ασιτία, είναι ο εργάτης που υποβιβάζεται στην κατάσταση της μηχανής.(…)

Η τ ά ξ η, είναι μια ελάχιστη μειοψηφία, καθισμένη στις κυβερνητικές καθέδρες, που επιβάλλεται για αυτό το λόγο στην πλειοψηφία και που μεγαλώνει τα παιδιά της για να πάρουν αργότερα τις ίδιες θέσεις, για να διατηρήσουν τα ίδια προνόμια, με το δόλο, τη διαφθορά, τη βία και τις σφαγές. Η τ ά ξ η, είναι ο αδιάκοπος πόλεμος ανθρώπου με άνθρωπο, επαγγέλματος με επάγγελμα, τάξης με τάξη, έθνος με έθνος. Είναι το κανόνι που δεν σταματάει να βροντάει στην Ευρώπη, είναι η ερήμωση της υπαίθρου, η θυσία ολόκληρων γενεών στα πεδία των μαχών, η καταστροφή μέσα σε ένα χρόνο του πλούτου που σώρευσαν αιώνες σκληρής δουλειάς.

Η τ ά ξ η είναι η δουλοπαροικία, το αλυσόδεμα της σκέψης, ο εξευτελισμός της φυλής των ανθρώπων που τα διατηρούν τα όπλα και το μαστίγιο.(…)

Και η αταξία – αυτό που ονομάζουν αταξία;

Είναι το ξεσήκωμα του λαού ενάντια σ’αυτή τη βάρβαρη τάξη πραγμάτων, που σπάει τις αλυσίδες, ξεπερνάει τα εμπόδια και βαδίζει προς ένα καλύτερο μέλλον.
Είναι το πιο ένδοξο κομμάτι της ιστορίας της ανθρωπότητας.
Είναι η εξέγερση της σκέψης τις παραμονές των επαναστάσεων, είναι η ανατροπή των υποθέσεων που έχει καθαγιάσει η ακινησία των περασμένων αιώνων, είναι η εκδήλωση ενός πλήθους από καινούριες ιδέες(…)

Η αταξία είναι η κατάργηση της αρχαίας σκλαβιάς, είναι το ξεσήκωμα του λαού(…)
Είναι οι εποχές που, στη διάρκειά τους, ολόκληρες γενιές κάνουν έναν αδιάκοπο αγώνα και θυσιάζονται για να βάλουν τα θεμέλια για μια καλύτερη ζωή της ανθρωπότητας(…)
Η αταξία, είναι η έκρηξη των πιο ευγενικών παθών και των πιο μεγάλων θυσιών, είναι η εποποιία της υπέρτατης αγάπης για την ανθρωπότητα”

ΚΡΟΠΟΤΚΙΝ

Όχι δεν τον έχω διαβάσει...
Αλλά γνωρίσα έναν άνθρωπο από τον οποίο "μαθαίνω" και μου το έστειλε...
Και με κάνει ολοένα και περισσότερο, να καταλαβαίνω, για ποιό λόγο κοιμόμουν ύπνο βαθύ 38 χρόνια...

P.K.: Hate you...

Τελικά από όπου και να το δει κανείς ο σύγχρονος και έκπτωτος συνάμα ανθρωπολογικός τύπος αρνείται ακόμη και τώρα σε στιγμές ύστατης αξιακής χρεοκοπίας να αποδεχθεί την αληθινή παθολογία του πολιτισμού του.
Παλινωδεί μεταξύ λογοκρατιών που νομιμοποιούν την κοινωνική θέσμιση κάνοντας επικλήσεις σε υπεροπτικές ορθολογικότητες συρρικνωμένες στα όρια κάποιου οικονομικού μεγίστου ή αρίστου.
Για την ευημερία του ή την τραγωδία του προσφεύγει σε εγχειρίδια μακροοικονομίας που βρίθουν εξισώσεων αλλά στερούνται νοημάτων εκτός ίσως ως ασκήσεις γραμμικής άλγεβρας και διαφορικού λογισμού.
Ποσοτικοποιούν το απροσδιόριστο και ολοκληρώνουν το άγνωστο.
Αποτιμούν και ιεραρχούν τα πάντα με βάση την οικονομική τους διάσταση.
«Εξορθολογίζουν» το βίωμα εξομοιώνοντας το με ένα αριθμητικό ισοδύναμο ακολουθώντας συμβάσεις που υπαγορεύει η όποια ιδεολογία υποστηρίζουν.
Δεν απαντούν στο αν το εμφανές πλέον πρόβλημα συστημικής ευστάθειας είναι κοινωνικό, πολιτικό, εθνικό, ευρωπαϊκό, παγκόσμιο ή πολιτισμικό.
Μεταξύ άλλων δηλαδή σήμερα διαπιστώνεται το χάσμα ανάμεσα στο σύστημα αυτό καθαυτό και τα εργαλεία που επιχειρούν να το περιγράψουν και να το νομιμοποιήσουν.

Η πραγματικότητα ποτέ δεν υπήρξε ούτε θα υπάρξει ιδανική, διεπόμενη από αδιάβλητους κανόνες. Αντίθετα χαρακτηρίζεται παγκοσμίως από τις ανομολόγητες παρασκηνιακές κρατικές μεθοδεύσεις και από τις διαπλοκές των αλληλένδετων πολιτικών εξουσιών και οικονομικών συμφερόντων.

Η παράνοια της τωρινής καπιταλιστικής καθημερινότητας δικαιολογείται με το πρόσχημα του αναπόφευκτου και ότι καμία πολιτική δε μπορεί να αντισταθεί ολοκληρωτικά στη κατασπαρακτική δύναμη της οικονομίας. Από την άλλη η έλλειψη ενός πολιτικού κινήματος ικανού να δονήσει του πληθυσμούς τους αφήνει έρμαια των χρηματιστηριακών κερδοσκοπιών. Ο πολίτης αιωρείται μεταξύ ψευδομιγμάτων πολιτικής ασπόνδυλης κατ’ ουσία και υποταγμένης στις συντεχνίες και τους επαγγελματίες της εξουσίας. Έτσι όπως διαφαίνονται τα πράγματα δεν αποκλείεται τίποτε απολύτως να μην εμποδίσει την αυτοπαγιδευμένη συναινετική πραγματικότητα από την ολοσχερή καταστροφή της. Εκτός κι αν γίνει το κατ’ αρχήν ανόητο ή άντε αδιανόητο. Τελικώς βέβαια αυτονόητο. Impossible λένε κάποιοι.

Μη γελιέστε όμως. Το impossible δεν είναι καμιά επανάσταση όπως την φαντάζονται οι κομμουνάρες. Ο κομμουνισμός έχει φανεί ιστορικά ως η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος. Είναι απλά μία εκδήλωση του γραφειοκρατικού καπιταλισμού. Εν πολλοίς ίσως χειρότερος καθότι στην φιλελεύθερη ολιγαρχία του καπιταλισμού αντιπροτείνει τον ανορθολογισμό της κομμουνιστικής πολιτικής που οδηγεί σε παντελώς αυταρχικές εξουσίες κι εν τέλει σε έναν αναπόδραστο ολοκληρωτισμό. Τουλάχιστον στον σύγχρονο καπιταλισμό κάποιοι έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν την άγνοια ή τον ύπνο. Όπως και ο σημερινός πάντως κατ’ ουσία φιλελευθερισμός έτσι και μαρξισμός όσο άντεξε μεταμορφώθηκε σε μία ιδεολογία που την χρησιμοποιούσαν μικρές ομάδες για άσκηση και διατήρηση εξουσίας. Αδυνατούσε να περιγράψει το γραφειοκρατικό φαινόμενο, υποβάθμισε τον ίδιο τον ταξικό αγώνα του απλού πολίτη υποβαθμίζοντας την δημιουργική του ικανότητα και δεν μπόρεσε να επαυξήσει την οικονομική θεωρία προς το σχηματισμό μιας ευρύτερης αξιακής.

Η ανεπάρκεια του σημερινού καπιταλισμού αλλά και του ιστορικού σοσιαλισμού έχει να κάνει με την τάση που έχει δείξει έως τώρα η κληρονομημένη φιλοσοφία να αναζητά βεβαιότητες και «αντικειμενικές» θεμελιώσεις -αποτέλεσμα της φύσης μας που μας ωθεί προς τη σιγουριά, την ασφάλεια, τη σταθερότητα τη ραθυμία και την φυγοπονία-.
Αυτή η τάση κρυσταλλώνει τη θεωρία και δημιουργεί συστήματα που εκ κατασκευής περιέχουν αυτοματισμούς οι οποίοι προσπαθούν να ελέγξουν όλες τις δραστηριότητες καθοδικά της εξουσιαστικής ιεραρχίας.

Αναπόφευκτη συνέπεια αυτού είναι τελικά η κρίση σε όλες τις εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής, αφού διαρρηγνύονται όλες εκείνες οι ψυχικές και κοινωνικές προϋποθέσεις που επιτρέπουν την ολιστική πρόσληψη. Της τέχνης, του λόγου (αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί η γλώσσες φθίνουν?) ή της επιστήμης λόγου χάριν. Ακόμη περισσότερο έχει ως συνέπεια τον εγκλωβισμό της φαντασίας και τη δημιουργικής ικανότητας. Όλα εντάσσονται σε pattern σαλαμοποίησης και τρομοκράτησης. Με πόρτες διαφυγής ξανά προς συστημικές αναδιπλώσεις τη ίδιας κληρονομημένης φιλοσοφίας και συντηρητικές αναπροσαρμογές του ιδίου συστήματος. Εκτός κι αν οριακά γίνει όπως είπαμε το impossible που στην πράξη καθόλου impossible δεν είναι αν σκεφτεί κανείς πως αποτελεί συνέπεια της εντροπίας που στο τέλος φέρνει ή κατακλυσμό ή άλμα.

Ας στοιχειοθετήσω σύντομα κάποιες σκέψεις:

Πλέον στη φυσική η αρχή της απροσδιοριστίας, ο κυματοσωματιδιακός δυϊσμός, η αλληλεπίδραση παρατηρητή και παρατηρούμενου, η έννοια της τοπικότητας (στο "παράδοξο ERP"), για να αναφέρω κάποια πολύ βασικά, θίγουν το βασικό χαρακτηριστικό του «είναι» όπως το έχει αποδώσει έως τώρα η κληρονομημένη φιλοσοφία. Και αυτό είναι η καθοριστικότητα. Το σκέπτεσθαι οφείλει να ανασκευαστεί μετά της διαπίστωσης που θέλει κεντρικό χαρακτηριστικό του «είναι» να μην είναι η καθοριστικότητα αλλά η διαρκής αυτοαλλοίωση του. Η σκέψη οφείλει να σταματήσει σύμφωνα με την τάση της δύσης να θεσμίζεται ως λόγος και άρα να ωθεί την κληρονομημένη φιλοσοφία στη δημιουργία αξιωμάτων και θεωρήσεων ώστε να υπάρξουν αποτελεσματικές δράσεις.

Μπροστά στην παραδοσιακή οντολογία «του πέρατος», της καθοριστικότητας (όρος πλατωνικός αλλά και εγγελιανός), ούσα «συνολοταυτιστική» ,όπως την είπε ο Κάστορας, και ακατάλληλη να σκεφθεί το αέναα έτερο, αντιπροτείνουμε την αριστοτέλεια ενεργειοκρατία ή τον ηρακλείτιο ενεργισμό που δεν απολυτοποιούν το λόγο και δεν δημιουργούν τάσεις κατασκευής μαζικών δογμάτων, κανόνων, νόμων. Ο λόγος δεν αποτελεί κυρίαρχο όργανο κυριαρχίας (Nietzshe, Marcuse) ούτε είναι απαραίτητα το ικανότερο μέσο παρά μόνο με την επικράτηση της συνολοταυτιστικής διάστασης του -πάντοτε μερική- και τον εξοβελισμό, -πάντοτε μερικό- της φαντασιακής διάστασης.

Με την παραδοχή της ενεργειακής ρευστότητας του λόγου και της εγγενούς απροσδιοριστίας του «είναι» απορρίπτεται η προσπάθεια αναγωγής της ανθρώπινης ιστορίας σε αποκλειστικά βιολογικούς παράγοντες και αποσυνδέεται η ιστορία από προϊόν μιας κάποιας μονοσήμαντης έλλογης δραστηριότητας. Η ιστορία δεν αποτελεί μία ένωση κουκίδων, μέσω συμβάσεων και προσεγγιστικών εργαλείων, για να βγει μία γραμμή. Είναι ένα πυκνό δίκτυο σχέσεων ποσοτήτων και ποιοτήτων που πρέπει να επαναξιολογείται ανά στιγμή.

Κοινωνία και ιστορία -το λεγόμενο κοινωνικο-ιστορικό του Κάστορα- αποτελούν κάτι αντίστοιχο του κυματοσωματιδίου, και νοούνται ως αποτέλεσμα του κοινωνικού φαντασιακού δηλαδή της κοινωνικής ικανότητας οντογέννεσης. Η πραγματικότητα δεν μπορεί να εξορθολογιστεί πλήρως και διατηρεί πάντοτε μία εγγενώς απροσδιόριστη διάσταση καθώς οι συνιστώσες της είναι ένα πλέγμα αδύνατο να διαχωριστεί.

Να τονιστεί πως έτσι δεν αμφισβητεί κανείς την ερμηνευτική ισχύ των επιστημών ή της επιστημονικής διερεύνησης. Αντιθέτως γίνεται η παραδοχή πως η πραγματικότητα επιδέχεται πολλών «λογικών» εξηγήσεων ανάλογα τη σκοπιά και τα εργαλεία. Ο παρατηρητής επηρεάζει του παρατηρούμενο. Η νομιμότητα του επιστημονικού εγχειρήματος επαφίεται στη δυναμική πλέον «κοινή λογική». Μέχρι τώρα η κληρονομημένη φιλοσοφία έδινε την ψευδαίσθηση πως επέτρεπε τον πλήρη εξορθολογισμό της ιστορίας, πράγμα όπως διαφαίνεται από τα προλεγόμενα άτοπο καθώς προϋποθέτει την κατοχή της αλήθειας –ή όλης της πληροφορίας μεταξύ δύο κουκίδων-χρονικών στιγμών αν προτιμάτε- που βεβαίως είναι ατελής(ατελείωτη), καίει, και ποτέ καμιά μνήμη δεν αρκεί να την χωρέσει.

Θα διερωτάστε λοιπόν ποια είναι η αλήθεια; Ήταν βολικό έως τώρα για την παραδοσιακή οντολογία του πέρατος και της καθοριστικότητας, να δημιουργεί κλειστές γνώσεις, ανθρωποφαγικές ηθικές και μία φαύλη ιστορική πραγματικότητα. Και τελικά να καταστέλλει την ανθρώπινη φαντασία που είναι η κατεξοχήν πηγή οντογένεσης αλλά και κατεξοχήν η ικανότητα που προσδιορίζει το ανθρώπινο ον και που θα μπορούσε να παίξει μέσα στην ιστορία των θεσμισμένων κοινωνιών ρόλο λυτρωτικό.

Όλα τα θρησκευτικά – πολιτικά - εξουσιαστικά ρεύματα των τελευταίων χιλιετιών φέρουν μεγάλη ευθύνη για αυτό. Επικαλούνται παράδοξα την μία δική τους αλήθεια. Αποκρύπτουν βέβαια το προφανές. Η αλήθεια δεν είναι μία. Η αλήθεια είναι η κοινωνική μνήμη. Είναι η συναινετική πραγματικότητα. Είναι το αποτέλεσμα σύγκλισης του ατομικού-ριζικού φαντασιακού με το κοινωνικό φαντασιακό και το αντίστροφο. Είναι ο γεωμετρικός τόπος που ορίζουν οι σχέσεις ανάμεσα στα υποκείμενα και το σύνολο. Ένα σύνολο διασυνδέσεων.

Με τις παραπάνω παραδοχές εύκολα αναδεικνύεται η δημιουργική διάσταση της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αν το υποκείμενο δεν κληρονομήσει μία φιλοσοφία, μία ιδέα ή ένα θεσμό θα παίξει σημαντικό ρόλο στην δημιουργία, διαμόρφωση και μεταμόρφωση του. Από την ετερονομία, τον ορισμό της αλήθειας-νόμου από κάποια θολή και με αλαζονικές καταγωγές ιεραρχία, περνάμε στο πρόταγμα της αυτονομίας. Από τις δέκα εντολές, ή τους νόμους κάποιας δημοκρατικής παρωδίας περνάμε στην αυτοθέσμιση. Από τους αστικούς ορθολογισμούς των κομματικών απόψεων που προσπαθούν να επικυρώσουν ωφελιμιστικά τον σκοπό τους, περνάμε στα προτάγματα της αυθυπαρξίας. Η φυσική πραγματικότητα που επιδέχεται πολλών λογικών, πολλών τρόπων δηλαδή, γίνεται αντικείμενο συνδιαμόρφωσης. Δεν υπάρχει κάποιο εγγενές νόημα ούτε κάποια «αιώνια» αλήθεια πέρα από αυτό που δημιουργεί η ίδια η κοινωνία μέσω της ιστορίας.

Σε μία δημοκρατία που έχει θεσπιστεί πάνω σε τέτοιες φιλοσοφικές βάσεις, με την άρνηση των όποιων αυθεντιών ή της όποιας αυθεντικότητας, ξεπροβάλλουν αυθόρμητα ως τα βασικά σχήματα της ελευθερίας η συμμετοχή ως πρόταγμα αυτονομίας και η συλλογικότητα ως διάθεση για αυτοοργάνωση της κοινωνίας. Εύκολα το λοιπόν διαπιστώνει κανείς το σαφές έλλειμμα της σημερινής δημοκρατίας. Έλλειμμα στο οποίο μας οδηγεί ο τρόπος με τον οποίο αποδεχόμαστε να διαμορφώνονται οι πολιτικές αυτού συστήματος.

Την ώρα που η αλήθεια της κοινής γνώμης προσβάλλεται σωρηδόν και η σημασία της άποψης - της γνώμης - της διάθεσης εξοστρακίζεται στο πυρ το εξώτερο, την ώρα που οι πολιτικοί ταυτίζουν το εφικτό με το ραγιαδισμό και οι εκλογές φαντάζουν ως placebo, την ώρα που η επιτάχυνση της εξέλιξης κάνει τα 4 χρόνια ανά εκλογές να φαίνονται αιώνες, γίνεται αντιληπτό πως το impossible στο οποίο αναφερθήκαμε δεν είναι κάποια οργανωμένη επανάσταση με φωτιές και τσεκούρια ούτε κάποιο πραξικόπημα με τανκς. Δεν είναι κάποια ένδοθεν μεταβολή του συστήματος και της φαύλης κομματοκρατίας ούτε κάποια μαγική μεταμόρφωση των πολιτικών ή των απολίτικων πολιτών. Ούτε φυσικά κάποια επιστροφή στον Μαρξ. Είναι το αναπόφευκτο όριο αλλά και συνάμα η συνθήκη κάθε δημοκρατικής κοινωνίας. Η ύβρις. Η ύβρις εναντίον της ετερονομίας. Η ύβρις εναντίον της αδικίας που αυτή προκαλεί. Η ύβρις εναντίον των έξωθεν κομισμένων λογικών. Η καταγγελία της δημοκρατίας ως μη δημοκρατίας. Η καταγγελία της ως πολίτευμα που έχει χάσει όλα τα δομικά του χαρακτηριστικά, και έχει πάρει αυτά της τυραννίας.

Τρανό παράδειγμα η χώρα μας που βρίσκεται στο μάτι του κυκλώνα της παγκόσμιας κρίσης. Έρχονται δεύτερες οι όποιες συζητήσεις για μείγματα πολιτικής, σοσιαλδημοκρατίες, φιλελευθερισμούς, ευρωπαϊκούς προσανατολισμούς, οικονομικές τεχνικές, πολιτικές συμμαχίες και λοιπούς αστικούς ταλιμπανισμούς όταν στη πράξη έχει καταλυθεί ολοσχερώς το πολίτευμα.

Με τέτοιες συνθήκες φάρσας ή φιάσκου, ειδικά στη χώρα μας, ίσως είναι η ύστατη ευκαιρία για τον καθένα από μας να προτάξει αυτό που τελικά δεν είναι και τόσο ανόητο αλλά είναι μάλλον αυτονόητο. Την αυτονομία του. Την ελευθερία του. Είναι αυτός που οφείλει και θέλει να ορίζει τον εαυτό του, αντί οι αποφάσεις να παίρνονται ερήμην του. Να καταγγείλει την σύγχρονη δημοκρατία με σκοπό να την καταλύσει αυτή και την συναινετική πραγματικότητα που την έπλασε. Αλλά και να την ξαναιδρύσει. Και ταυτόχρονα να μεταμορφώσει μέσα από αυτές τις διεργασίες και το μιαρό σύστημα που την συνοδεύει. Να πυροδοτήσει την παγκόσμια κοινωνική μεταστροφή προς το προφανές του προτάγματος της αυτονομίας.

Πως θα γίνει αυτό; Να απαιτήσει σταθερά και επίμονα εκλογές για συντακτική εθνοσυνέλευση, καινούριο εξ υπαρχής σύνταγμα με όρους που θα αποκλείουν την επιστροφή της κομματοκρατίας, την διείσδυση των οικονομικών συμφερόντων στη πολιτική αλλά με εργαλεία για την αυτοθέσμιση της κοινωνίας και την εγκαθίδρυση πιο συμμετοχικής δημοκρατίας.

Δεν γνωρίζω αν η ραγδαία επιτεινόμενη οικονομική ύφεση οδηγήσει σε έκρηξη βίας και αίματος, σε πανικό ζούγκλας ή όπως εκτιμώ ή επιθυμώ το αίσθημα οργής μετατραπεί σε πολιτισμένη μαζική παθητική διαμαρτυρία. Κανείς πάντως δεν θα στοιχημάτιζε πως η πλημμυρίδα της εντροπίας θα καταπνιγεί. Το impossible είναι απλά και μόνο θέμα βούλησης.

Έως του σημείου που θα σχηματιστεί μία κρίσιμη μάζα ικανή να σπρώξει τις εξελίξεις, εγώ προσωπικά θα επαινώ την τιμωριτική ψήφο που απονομιμοποιεί τη σημερινή φαυλότητα.

Ζήτω η επανάσταση της κοινής λογικής.

«Τους αντιπάλους σου ή πρέπει να τους παίρνεις με το μέρος σου ή να τους εξοντώνεις» - Νικολό Μακιαβέλι

Ο όρος «μακιαβελισμός» φέρνει έως και σήμερα μια ιδιαίτερη αρνητική χροιά. Υπάρχει ένα ιστορικό ανέκδοτο που λέει, ότι όταν ο Μακιαβέλι κείτονταν ετοιμοθάνατος στο κρεβάτι του, τον πίεζαν να αναθεματίσει τον Σατανά και όλα του τα έργα. Εκείνος υποτίθεται ότι απάντησε: «Αυτή δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να δημιουργήσω εχθρούς». Μήπως λοιπόν ο Μακιαβέλι ήταν όντως «ο φιλόσοφος του Σατανά»;

Ο Μακιαβέλι ήταν ένα παιδί της Αναγέννησης, δηλαδή μιας εποχής οπότε ανοίχτηκαν πολλές νέες προοπτικές σε όλους τους τομείς του πολιτισμού. Μελετώντας τον Ηγεμόνα υπό το πρίσμα της ιστορίας και της φιλοσοφίας, παρατηρεί κανείς ανεξάρτητα από την όποια ηθική αξιολόγηση του έργου, νέα ριζοσπαστικά στοιχεία. Εδώ βλέπουμε για πρώτη φορά το έργο του πολιτικού απαλλαγμένο από κάθε είδους μεταφυσική, ηθική ή θεολογική παραφιλολογία.

Με τον Μακιαβέλι ξεκινά η πολιτική φιλοσοφία των νεότερων χρόνων, η οποία αντιλαμβάνεται το κράτος σαν ένα είδος οργανισμού που έχει δημιουργηθεί από τον ίδιο τον άνθρωπο και εξετάζει το επάγγελμα του πολιτικού χωρίς να φοράει τα γυαλιά της ηθικής. Ο Μακιαβέλι είναι ο εμπνευστής της διδασκαλίας της πολιτικής σύνεσης. Η διδασκαλία της σύνεσης βασίζεται στην εμπειρία.

Ταυτόχρονα είναι ο πρώτος σημαντικός πολιτικός φιλόσοφος των νεότερων χρόνων, ο οποίος στηρίζει τη θεωρία του σε συγκεκριμένες εμπειρίες και παρατηρήσεις. Αυτό είναι ένα κοινό σημείο, που τον συνδέει με σημαντικούς ερευνητές της εποχής του, οι οποίοι θεμελίωσαν τις εμπειρικές φυσικές επιστήμες, όπως για παράδειγμα ο αστρονόμος Κοπέρνικος.

Γι’ αυτόν τον λόγο, το έργο του Μακιαβέλι είναι γεμάτο παραδείγματα, με τα οποία αποδεικνύει τις θέσεις του και τα οποία αντλεί από τις ακόλουθες δύο πηγές: τις πολιτικές εξελίξεις της εποχής του και περιστατικά που αναφέρονται στα συγγράμματα των ιστορικών.

Ο Ηγεμόνας

Το ουσιώδες της σκέψης του Μακιαβέλι είναι συμπυκνωμένο σε ένα κείμενο που γράφτηκε τάχιστα, μέσα σε λίγους μήνες, στα τέλη του 1513. Ο Ηγεμόνας, από τα πλέον ονομαστά βιβλία στην ιστορία του πολιτικού στοχασμού, σηματοδοτεί πραγματική καινοτομία. Δημιουργεί κατά πολλούς τρόπους ρήξη με τις προηγούμενες πολιτικές σκέψεις. Είναι αλήθεια ότι σε πολλά σημεία ο Μακιαβέλι επεκτείνει στοχασμούς του Αριστοτέλη ή του Πολύβιου. Ωστόσο οι ασυνέχειες υπερτερούν ευρέως των κληροδοτημάτων.

Λόγω ακριβώς της εγγενούς καινοτομίας του, ο Ηγεμόνας δεν έχει πάψει να γίνεται αντικείμενο μελετών, σχολιασμών, επαίνων, μομφής, επιθέσεων απομιμήσεων και συχνά παρερμηνειών εδώ και περίπου τέσσερις αιώνες. Ο Χόμπς, ο Σπινόζα, ο Μάρξ και πολλοί άλλοι υπήρξαν προσεκτικοί και παθιασμένοι αναγνώστες του έργου. Ελάχιστα κείμενα έχουν προκαλέσει τόσο έντονη γοητεία και τόσο μεγάλη απόρριψη, ίσως και τόσες παρεξηγήσεις.

Μια από τις λέξεις κλειδιά αυτού του κειμένου είναι η virtu. Δεν πρόκειται διόλου για την «αρετή» με τη συνηθισμένη έννοια. Η λέξη virtu καταδεικνύει εδώ τη δύναμη, την ικανότητα δράσης, την επιτηδειότητα την οποία επιδεικνύει κανείς σε μια ενέργεια που το αποτέλεσμα της είναι, το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης.

Ο πολιτικός αγώνας, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από τη virtu. Εξαρτάται, επίσης, από αυτές τις ίδιες τις καταστάσεις, από την εξέλιξή τους, από τις ενδεχόμενες αιφνίδιες μεταβολές τους. Αυτό το μερίδιο του τυχαίου, ο Μακιαβέλι το αποκαλεί fortuna – η τύχη, η ειμαρμένη, οι τυχαίες και μεταβαλλόμενες περιστάσεις. Διότι ίδιον των ανθρώπινων καταστάσεων είναι να παραμένουν ανοιχτές, κινούμενες, επιρρεπείς σε ξαφνικές και απρόβλεπτες μετατροπές.

Η συγκεκριμένη τέχνη του ηγεμόνα ασκείται στο σημείο συνάντησης της fortuna και της virtu: το θέμα είναι να παραμείνει αποτελεσματικός σε ένα κόσμο όπου τα δεδομένα αλλάζουν και μας διαφεύγουν αδιάκοπα. Εκείνο που σκιαγραφεί ο Μακιαβέλι είναι, κατά μία έννοια, μια γενική θεωρία της δράσης: ούτε πλήρως κυρίαρχης (η τύχη ματαιώνει τα σχέδιά μας), ούτε παντελώς αδύναμης (τα σχέδιά μας προσαρμόζονται και ματαιώνουν τα τυχαία γεγονότα).

Η τέχνη του πολέμου είναι ένα βιβλίο λιγότερο γνωστό και λιγότερο κουραστικό, τουλάχιστον φαινομενικά. Ωστόσο ο Μακιαβέλι δεν διστάζει να γράψει ότι αυτή η τέχνη του πολέμου είναι η μόνη που ταιριάζει σ’ αυτόν που διοικεί. Και εδώ, πάλι, ο λόγος είναι απλός: αυτός ο οποίος κατέχει τούτη την τέχνη αλλά δεν έχει ακόμη την εξουσία, θα καταφέρει να την κατακτήσει.

Και αυτός ο οποίος έχει την εξουσία θα καταφέρει να τη διατηρήσει εναντίον των αντιπάλων του. Αντιθέτως αυτός ο οποίος δεν κατέχει τούτη την τέχνη δεν θα καταφέρει ποτέ να κατακτήσει την εξουσία αν δεν την έχει ήδη κατακτήσει, ούτε θα μπορέσει να τη διατηρήσει αν το έχει ήδη πετύχει.

Είναι λοιπόν ουσιώδες να είναι κανείς «οπλισμένος», όπως λέει ο Μακιαβέλι, πράγμα το οποίο δε σημαίνει να έχει όπλα, αλλά να κατέχει την τέχνη του πολέμου, να γνωρίζει τους νόμους της νικηφόρου μάχης. Ο Μακιαβέλι δεν πλέκει το εγκώμιο του πολέμου. Στη σκέψη του δεν πρόκειται καν περί προτίμησης, αλλά περί διαπίστωσης: αυτή είναι η λειτουργία της πραγματικότητας.

Η μεταβολή που εισάγει η σκέψη του Μακιαβέλι συνίσταται εν κατακλείδι στην αναζήτηση της αλήθειας του κόσμου όπως ακριβώς είναι. Να πάψουμε να κρίνουμε, να θρηνούμε, να ονειρευόμαστε, να συγχέουμε τις επιθυμίες μας με την πραγματικότητα. Να προσπαθούμε, αντίθετα, να αποσυναρμολογούμε τους μηχανισμούς της πραγματικής λειτουργίας της εξουσίας, των ανθρώπινων σχέσεων, της ιστορίας.

Ο Μακιαβέλι περιορίζει το πεδίο του πολιτικού στοχασμού σε ένα κεντρικό θέμα: παίρνω την εξουσία (αν δεν την έχω) ή τη διατηρώ (αν την έχω). Οι έννοιες – κλειδιά δεν είναι πλέον η philia («φιλία» στα αρχαία ελληνικά), αυτή η έμφυτη αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων που διέκρινε ο Αριστοτέλης, ούτε η humanitas («ανθρωπιά» στα λατινικά) την οποία ο Κικέρων καθιστούσε το ελατήριο των δημόσιων πραγμάτων στην κοινότητα των ανθρώπων.

Αυτή η επιστήμη κατάληψης και διατήρησης της εξουσίας γίνεται αντιληπτή από τον Μακιαβέλι με τρόπο κυρίως δυναμικό και όχι στατικό. Αυτό είναι το δεύτερο νέο σημείο: η πολιτική είναι μόνιμη πάλη, αέναη κίνηση, συνεχώς δημιουργία. Το θέμα είναι πάντα το ίδιο: να δημιουργηθούν νέα κράτη. Διότι ο ηγεμόνας οφείλει να αποβλέπει στην επέκταση του, επομένως να έχει το σχέδιο για την απόκτηση νέων κρατών, για την επέκταση της κυριαρχίας και της εξουσίας του.

Στην αντίθετη περίπτωση θα χαθεί, διότι όλοι οι άλλοι θα αυξηθούν εις βάρος του. Η τακτική εκείνου που κυβερνά, λοιπόν, εγγράφεται σε μια κίνηση δίχως τέλος: μάχη για την επέκταση, άμυνα εναντίον των αντιπάλων δυνάμεων, χωρίς να παραλείπει να λαμβάνει υπόψη τη μεταστροφή της κοινής γνώμης, τις αιφνίδιες και επικίνδυνες αλλαγές που προκαλούνται από τα πάθη του λαού. Η δυναμική δεν σταματά ποτέ.

Η ρήξη που πραγματοποιείται με τη σκέψη του Μακιαβέλι είναι η επικέντρωση της πολιτικής ανάλυσης στο παιχνίδι των πολιτικών παθών. Είναι ο πρώτος που συλλαμβάνει με τρόπο τόσο σαφή και ριζοσπαστικό την πολιτική ως διαμάχη παθών (πάθος για επικυριαρχία, πάθος για διακυβέρνηση, πάθος για εκδίκηση) συνδεδεμένων με αγώνες οικονομικών και στρατιωτικών συμφερόντων. Αυτό το παιχνίδι περιπλέκεται εξαιρετικά από τις παρεμβάσεις των παθών του πλήθους.

Το να καταλάβει κάποιος την εξουσία και να τη διατηρήσει, σε τελική ανάλυση τι είναι; Τίποτε άλλο παρά η βέλτιστη προς τα συμφέροντα του χρήση των ανθρώπινων παθών και των αυταπατών που τα συντηρούν. Από αυτή την άποψη, η σκέψη του Μακιαβέλι εξετάζει μόνο την αποτελεσματικότητα. Η επιτυχία, για τον ηγεμόνα, επιτυγχάνεται με συγκεκριμένη και σύμφωνα με τις περιστάσεις επιδεξιότητα, και όχι σε σχέση με ιδανικά, ή ηθικά πρότυπα ή κανόνες. Το ουσιώδες είναι να πετύχεις το σκοπό σου, ασχέτως του τύπου των χρησιμοποιούμενων μέσων.

Βεβαίως, αυτή η έλλειψη ηθικών ενδοιασμών συνέβαλε στο να κριθεί αρνητικά η σκέψη του Μακιαβέλι. Επέτρεψε επίσης την πραγματοποίηση της διολίσθησης από τον όρο «μακιαβελιστής» (που του ανήκει αποκλειστικά) στον όρο «μακιαβελικός» (που του αποδίδεται λανθασμένα). Εν τούτοις, αυτή η ριζική απαισιοδοξία έχει το καλό ότι φέρνει απροκάλυπτα στο φως τη δύναμη των ανθρώπινων παθών και τις αδιάκοπες συγκρούσεις των.

Μπορεί κανείς να κατηγορήσει τον Μακιαβέλι για διάφορα πράγματα, αλλά σίγουρα δεν μπορεί να τον κατηγορήσει ότι φιλοσοφούσε ανέξοδα κλεισμένος στο γραφείο του. Υπήρξε για πολλά χρόνια πολιτικός και διπλωμάτης. Το έργο του γράφτηκε όταν αναγκάστηκε από τις περιστάσεις να μείνει για κάποιο διάστημα μακριά από την πολιτική και με την ελπίδα ότι τα βιβλία θα τον βοηθούσαν να επανέλθει στην πολιτική σκηνή της Φλωρεντίας.

ΠΗΓΗ